ΝΙΚΟΛΑΟΣ ΠΛΑΣΤΗΡΑΣ, Ο ΜΑΥΡΟΣ ΚΑΒΑΛΑΡΗΣ

 

1883 - 1953 

Τμήμα Πολυτελείας  BB

Δεν μπορείς να μην εστιάσεις στο έντονο και εκφραστικό βλέμμα του στις φωτογραφίες. Βλέμμα που έβγαζε ανάλογα σπίθες και άλλοτε και αγάπη και συμπόνια.  Προσπάθησε να κάνει το σωστό σε μια εποχή  με  δυσκολίες, προκλήσεις και παρεμβάσεις. 

'Ήταν εξαιρετικός στρατιωτικός και θερμός υποστηρικτής του Ελευθέριου Βενιζέλου. Συμμετείχε σε πέντε στρατιωτικές επαναστάσεις μεταξύ 1909 και 1935. Το 1922 ήταν συνεργός στη Δίκη των 'Εξι. Ο ίδιος είχε δικαστεί σε θάνατο από την Ελληνική κυβέρνηση το 1935 ενώ πέρασε την επόμενη δεκαετία στη Γαλλία. 'Εγινε ο αρχηγός της αντιστασιακής οργάνωσης ΕΔΕΣ κατά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο. Προς το τέλος της ζωής του αναμείχθηκε με την πολιτική και διακυβέρνησε τη χώρα 1945, το 1950 και 1951. 

Η ζωή του

Ο Νικόλαος γεννήθηκε το 1883 στο Βούνεσι (σήμερα Μορφοβούνι) της Καρδίτσας. Ο πατέρας του, ο Χρήστος, ήταν ράπτης ενώ η μητέρα του υφάντρα.  Μπορεί Ο Ν. Πλαστήρας να έλλειψε από τη γενέτειρά του πολλά χρόνια αλλά μιλούσε με Καρδιτσιώτικη προφορά μέχρι το τέλος της ζωής του! 

Φοίτησε στο γυμνάσιο της Καρδίτσας.  Η φοίτησή του στο σχολείο της Καρδίτσας διακόπηκε όταν ξέσπασε ένας καυγάς μεταξύ του Νικόλα με τον γιο ενός Τούρκου Αγά. Προκειμένου να μην υπάρχουν επιπτώσεις αναγκάστηκε να καταφύγει στην Αθήνα όπου φοίτησε στη Βαρβάκειο Σχολή. Επέστρεψε όταν ηρέμησαν τα πνεύματα και αφού οι Τούρκοι είχαν εκκενώσει τη Θεσσαλία, για να ολοκληρώσει τις σπουδές του Γυμνασίου. 

Ο Νικόλαος Πλαστήρας, αφού τελείωσε το Γυμνάσιο, κατατάχτηκε τον Δεκέμβριο του 1903 στον στρατό με τον βαθμό του δεκανέα στο 5ο Σύνταγμα Πεζικού στα Τρίκαλα. Εκεί προήχθη σε επιλοχίας. Τον Απρίλιο του 1907 εγκατέλειψε τη μονάδα του με άλλους συναδέλφους του, για να συμμετέχει εθελοντικά στον Μακεδονικό Αγώνα. Τότε, ο  Πλαστήρας είχε έρθει σε επαφή με άτομα από την Καρδίτσα, με τα οποία συγκρότησε μια ομάδα εθελοντών μαχητών. 

Το 1908, ο Νικόλαος Πλαστήρας έδωσε εξετάσεις προκειμένου να εισαχθεί στη Σχολή Υπαξιωματικών στην Κέρκυρα και βγήκε  πρώτος επιλαχών. 

1909: Το κίνημα στο Γουδί

Μετά από πέντε χρόνια στο στρατό ο Πλαστήριας, όπως κι όλοι οι άλλοι στρατιώτες, ένιωθε μια δυσφορία όσον αφορούσε το εισόδημά του, τις προαγωγές, την έλλειψη εκσυγχρονισμού και αξιοκρατίας. Επίσης  ένιωθαν έντονη δυσαρέσκεια για την προνομιακή και αντισυνταγματική θέση των βασιλοπαίδων στο στράτευμα και τον αυταρχικό τρόπο διοίκησης του διαδόχου Κωνσταντίνου. 'Έτσι, συμμετείχε ενεργά στον Σύνδεσμο Υπαξιωματικών, παρακλάδι του Στρατιωτικού Συνδέσμου το οποίο προχώρησε στο Κίνημα το 1909.

Ωστόσο και ευρύτερα υπήρχε μεγάλη δυσφορία για την οικονομική στενότητα λόγω της χρεοκοπίας του 1893 - και τις διεθνείς εξελίξεις στα Βαλκάνια και την Ανατολική Μεσόγειο. 

Για το λόγο αυτό το κίνημα στο Γουδί έγινε ο καθρέφτης αυτής της διογκούμενης κοινωνικής δυσαρέσκειας. 'Επεσε η κυβέρνηση του Δ. Ράλλη και ανέλαβε  η κυβέρνηση Κ. Μαυρομιχάλη, υπό την ουσιαστική κηδεμονία του Στρατιωτικού Συνδέσμου ο οποίος επιβεβαίωσε προς όλες τις κατευθύνσεις ότι αυτός ήταν ο αδιαμφισβήτητος κυρίαρχος της πολιτικής σκηνής στην Ελλάδα. 

Στη συνέχεια ο επικεφαλής του κινήματος Ν. Ζορμπάς, έδωσε διαταγή στις επαναστατημένες μονάδες να γυρίσουν στις θέσεις τους, χωρίς έτσι να εγκαθιδρυθεί δικτατορία, σύμφωνα με τις παροτρύνσεις μεγάλης μάζας του λαού και του φοιτητικού κόσμου.

Ο Στρατιωτικός Σύνδεσμος μετά το ξέσπασμα του κινήματός προσέγγισε τον Δημήτριο Γούναρη για να σχηματίσει κυβέρνηση, αλλά δεν δέχτηκε. Η διαφωνία του Γούναρη με τον Σύνδεσμο δεν ήταν ιδεολογική αλλά θεσμική αφού δεν συμφωνούσε με την επέμβαση του στρατού στις πολιτικές εξελίξεις. 

Ο Ν. Ζορμπάς, αναζήτησε άλλο πρόσωπο. 

Λίγο πριν από τα Χριστούγεννα, στις 22 Δεκεμβρίου 1909 ο λοχαγός Ιουλ. Κονταράτος ταξίδεψε στην Κρήτη, στα Χανιά για να δώσει επιστολή του Στρατιωτικού Συνδέσμου στον Ελ. Βενιζέλο με την οποία τον καλούσε στην Ελλάδα για να αναλάβει την διακυβέρνηση της χώρας. Ο Βενιζέλος με δική του επιστολή ξεκαθάρισε πως δεν ενδιαφερόταν για την πρωθυπουργία και ότι θα ερχόταν στην Αθήνα ως πολιτικός σύμβουλος του Συνδέσμου.

Στις 28 Δεκεμβρίου ο Βενιζέλος έφτασε στον Πειραιά και αμέσως άρχισε επαφές με τα μέλη του Στρατιωτικού Συνδέσμου καθώς και με τους πολιτικούς αρχηγούς των κομμάτων. Βασικές προτάσεις του ήταν η διάλυση του Στρατιωτικού Συνδέσμου μετά τη σύγκληση Αναθεωρητικής Βουλής, την απομάκρυνση των βασιλοπαίδων από τον στρατό και τον διορισμό νέας κυβέρνησης υπό τον Στέφανο Δραγούμη. 

Στο πλαίσιο αυτό ο Αλέξανδρος Παπαναστασίου έγραψε το 1909 το κείμενο: «Τι πρέπει να γίνει» για το Ελληνικό κράτος και συγκεκριμένα για τη δικαιοσύνη, τη δημόσια διοίκηση, την οικονομία και την κοινωνία και το υπέβαλλε στον Στρατηγό Ν. Ζορμπά. (1) 

Προκηρύχθηκαν εκλογές και στις 8 Αυγούστου 1910 η παράταξη του Βενιζέλου πέτυχε σημαντική νίκη έναντι των συνασπισμένων παλαιών κομμάτων αποκτώντας ευρεία πλειοψηφία στη Βουλή. 

Οι Βαλκανικοί Πόλεμοι και ο «Μαύρος Καβαλάρης»

Η έκρηξη του Α'  Βαλκανικού Πολέμου (5 Οκτωβρίου 1912) βρήκε τον Νικόλαο Πλαστήρα υπασπιστή τάγματος στο 5ο Σύνταγμα Πεζικού, της Στρατιάς Θεσσαλίας, στη Λάρισα. Ο ίδιος ο Πλαστήρας διακρίθηκε στις μάχες της Ελασσόνας, των Γιαννιτσών και του Λαχανά. 

Στη μάχη του Λαχανά, λόγω της γενναιότητάς του, της μελαχρινής του όψης και του επιβλητικού παρουσιαστικού του πάνω στο μαύρο άλογό του, οι συμπολεμιστές του του έδωσαν το προσωνύμιο Μαύρος Καβαλάρης.   

Ανδριάντας Νικόλαου Πλαστήρα στην Καρδίτσα 1989 (αντίγραφο του ανδριάντα υπάρχει στην Χίο). Γλύπτης Στέλιος Τριάντης. (2)

Με το τέλος των Βαλκανικών Πολέμων, το 1913, το 5ο Σύνταγμα Πεζικού επέστρεψε στα Τρίκαλα, αλλά το τάγμα του Πλαστήρα αποσπάστηκε στη Χίο. Ο Νικόλαος Πλαστήρας προήχθη σε υπολοχαγό και αργότερα σε λοχαγό λόγω «εξαιρέτων πράξεων». (3)

Κατά την διάρκεια του Πρώτου Παγκόσμιου Πολέμου ο Πλαστήρας αντάμωσε στους έρημους και σκοτεινούς δρόμους ενός χωριού ένα παιδάκι που όπως έμαθε οι Βούλγαροι είχαν αφανίσει την οικογένειά του.  Ο Πλαστήρας  υιοθέτησε αυτό το ορφανό και το έστειλε στη μάνα του στην Καρδίτσα. Ο Πλαστήρας υιοθέτησε συνολικά τρία αγόρια και τρία κορίτσια και ήταν αυτός που θα έπαιζε σημαντικό ρόλο για να ιδρυθούν ορφανοτροφεία στη χώρα μας.   

Ο Πλαστήρας με τα παιδιά του

     

Ο Νικ. Πλαστήρας με την μητέρα του

Κάποια στιγμή η οικογένεια Μπενάκη είχε προτείνει στον Πλαστήρα να βοηθήσουν στην ανατροφή των παιδιών του αλλά αρνήθηκε λέγοντας ότι είναι η χαρά του σπιτιού του. 

Το 1915 ξέσπασε ο Εθνικός Διχασμός μεταξύ των Βενιζελικών και των μοναρχικών. Ο Νικόλαος Πλαστήρας τάχθηκε στο Κίνημα της Εθνικής Άμυνας από το 1916, στο πλευρό του Ελευθερίου Βενιζέλου. Ο Πλαστήρας πολέμησε στο Μακεδονικό Μέτωπο κατά των Γερμανών και των Βουλγάρων.  Τραυματίστηκε και προάχθηκε σε ταγματάρχη. 

Στη μάχη του Σκρα (29/31 του Μάη του 1918) διακρίθηκε ως διοικητής τάγματος και προήχθη σε αντισυνταγματάρχη «επ’ ανδραγαθία». Ύστερα διορίστηκε στρατιωτικός διοικητής της Χίου όπου αργότερα τον ανακήρυξαν επίτιμο πολίτη της νήσου.

Επικράτησε η φιλοβασιλική αντιπολίτευση

Μολονότι η Ελλάδα κέρδιζε έδαφος στην Μικρά Ασία ωστόσο ο τότε Πρωθυπουργός Ελ. Βενιζέλος έχασε τις εκλογές του 1920.  Οι αντίπαλοι του Βενιζέλου νίκησαν υποσχόμενοι τον τερματισμό των οκταετών στρατιωτικών κινητοποιήσεων που πλέον είχε κουράσει την χώρα. Τότε, η Ελλάδα όχι μόνον έχασε τον σπουδαίο πολιτικό της αλλά και την υποστήριξη της Αγγλίας. 

Η Αγγλία εκνευρίστηκε όταν η κυβέρνηση του Γούναρη έφερε πίσω τον βασιλιά Κωνσταντίνο από την εξορία. διότι θεωρούσε ότι ο βασιλιάς δεν εξυπηρετούσε τα συμφέροντα της. Και ενώ είχε υποσχεθεί η κυβέρνηση Γούναρη να φέρει πίσω τα παιδιά, τους στρατιώτες στη συνέχεια αποφάσισαν να συνεχίσουν τον αγώνα στην Μικρά Ασία.  

Το αποτέλεσμα ήταν μια χαοτική υποχώρηση, η καταστροφή της Σμύρνης με χιλιάδες νεκρούς και το τέλος της Μεγάλης Ιδέας. 

1922 : Επιστροφή στην Αθήνα. Νικ. Πλαστήρας και Στ. Γονατάς. 
Σε ενθουσιώδη ατμόσφαιρα υποδέχθηκε ο λαός του ηγέτες του κινήματος στην Αθήνα. 

Ο Πλαστήρας κατηγορήθηκε από πολλούς για μη συμμόρφωση προς τις διαταγές και προτάθηκε η παραπομπή του σε στρατοδικείο. Το στρατοδικείο ωστόσο δεν έγινε ποτέ λόγω των πολιτικών εξελίξεων.

Η Επανάσταση της 11ης Σεπτεμβρίου

Η εθνική τραγωδία και η ήττα προκάλεσε μεγάλο αναβρασμό και δυσαρέσκεια κατά της κυβέρνησης και του βασιλιά Κωνσταντίνου στην Χίο και στη Λέσβο. Δεν άργησε να ξεσπάσει κίνημα - το οποίο ονομάστηκε η Επανάσταση της 11ης Σεπτεμβρίου 1922. 

Ηγέτης της Επανάστασης ήταν ο Νικόλαος Πλαστήρας, Δίπλα του ήταν ο Συνταγματάρχης Στυλιανός Γονατάς και ο Αντιπλοίαρχος Δημήτριος Φωκάς. Τότε οι επαναστάτες του έδωσαν το προσωνύμιο Αρχηγός.

"Τα υπολείμματα του ελληνικού στρατού που είχαν περάσει από το Τσεσμέ στη Χίο και τη Λέσβο σχημάτισαν μία επαναστατική επιτροπή υπό τους συνταγματάρχες Ν. Πλαστήρα και Σ. Γονατά. Στην Επαναστατική Επιτροπή συμμετείχε προσωρινά ο αντιπλοίαρχος Δ. Φωκάς, ο οποίος στη δεδομένη στιγμή ήταν ο επίσημος εκπρόσωπος του στόλου στο κίνημα. Η βενιζελική εφημερίδα Ελεύθερον Βήμα  είχε εκθειάσει ήδη με ανταποκριτές στο Τσεσμέ τους πρωταγωνιστές του κινήματος και ιδιαίτερα τον γνωστό  βενιζελικό συνταγματάρχη, Ν. Πλαστήρα. Οι συγκεκριμένοι αξιωματικοί, καθώς και άλλοι συνεργάτες τους είχαν επιτύχει να πειθαρχήσουν μέρος του υπό διάλυση στρατού μετά την κατάρρευση του μετώπου. Από τα νησιά του ανατολικού Αιγαίου ο στρατός με την απαραίτητη στήριξη του στόλου έπλευσε προς τα λιμάνια της ανατολικής Αττικής και κατευθύνθηκε προς την πρωτεύουσα. Εν τω μεταξύ απότακτοι βενιζελικοί αξιωματικοί υπό τον στρατηγό Θ. Πάγκαλο είχαν περικυκλώσει την πόλη και είχαν προβεί σε ενέργειες εκδικητικού χαρακτήρα και συλλήψεις, τις οποίες ακύρωσε αμέσως ο Πλαστήρας. Σε ενθουσιώδη ατμόσφαιρα υποδέχθηκε ο λαός του ηγέτες του κινήματος στην Αθήνα ενώ βενιζελικός τύπος ανακοίνωσε με ανάλογο ενθουσιασμό την επικράτηση του κινήματος, αποκαλώντας τους πρωτεργάτες του «τιμωρούς και σωτήρας».  Γκούτη Μαρία, με τίτλο: «Η κυβέρνηση Ελευθερίου Βενιζέλου 1928-1932. Συναίνεση και αντιδράσεις. Η ανατροπή και ο τύπος.» Εθνικόν και Καποδιστριακόν Πανεπιστήμιον Αθηνών, Διδακτορική Διατριβή. 2018 

Η κυβέρνηση παραιτήθηκε, υποχρεώθηκε να παραιτηθεί κι ο βασιλιάς Κωνσταντίνος  που τον διαδέχτηκε ο γιος του, Γεώργιος Β΄. Και τέλος, επέστρεψε ο Ελ. Βενιζέλος από την Γαλλία προκειμένου να εκπροσωπήσει την Ελλάδα στις συνομιλίες στη Συνδιάσκεψη Ειρήνης που έλαβε χώρα στη  Λωζάννη. Από την πλευρά της Τουρκίας εκπρόσωπος ήταν ο Ισμέτ πασά.

Ο Ελ. Βενιζέλος συνομιλεί με τον Ισμέτ Ινονού στην Λωζάννη.

Με την επιβολή της Επανάστασης, στις 14 Σεπτεμβρίου, τα περισσότερα στελέχη των φιλοβασιλικών κυβερνήσεων της περιόδου 1920-1922 συνελήφθησαν από τον στρατό και συγκεντρώθηκαν στην Αστυνομική Διεύθυνση Αθηνών. 

Ήταν τέτοια η οργή του κόσμου που ελάχιστοι διαμαρτυρήθηκαν όταν ο Ν. Πλαστήρας, σχημάτισε στρατοδικείο. Η Επανάσταση διακήρυττε στον λαό πως στον Μικρασιατικό πόλεμο, «Η Ελλάδα δεν ηττήθηκε, αλλά προδόθηκε».

Η Δίκη των Εξι

Κατηγορούνταν για την επαναφορά του Κωνσταντίνου Α' προς δυσαρέσκεια των δυνάμεων της Αντάντ, καθώς και για όλες εκείνες τις πολιτικές, οικονομικές, διπλωματικές, στρατιωτικές ενέργειες που οδήγησαν στην Μικρασιατική καταστροφή, στη δεινή θέση της ελληνικής διπλωματίας έναντι αυτής των Τούρκων που ήταν πλέον σε θέση ισχύος.

Υπήρχαν δύο τάσεις: Από τη μια υπήρχε η σκληροπυρηνική στάση των επαναστατών και του απλού κόσμου που υποστήριζε την άμεση εκτέλεση των ενόχων και με συνοπτικές διαδικασίες. Από την άλλη, υπήρχαν οι μετριοπαθείς και κυρίως οι πρέσβεις Αγγλίας και Γαλλίας που ζητούσαν καταδίκη μεν των ενόχων, αλλά ύστερα από δίκη με όλες τις νόμιμες διαδικασίες, όσος χρόνος και να χρειαζόταν.  Μάλιστα η Μεγάλη Βρετανία απείλησε με κυρώσεις αν πραγματοποιούνταν εκτελέσεις.  

Ο Πλαστήρας είχε απαντήσει στον Πρέσβη της Μεγάλης Βρετανίας στην Ελλάδα, Sir Francis Oswald Lindley,  όταν εκείνος απαιτούσε πιεστικά να μην εκτελεστούν οι αποφάσεις του στρατοδικείου: «Αν το στρατοδικείο αποφασίσει να τους καταδικάσει εις θάνατον, θα την εκτελέσω την απόφασιν. Όπως και αν τους αθωώσει, σας εγγυώμαι ότι κανείς δεν θα τολμήσει να τους πειράξει... Σας εγγυώμαι ότι η απόφασις του στρατοδικείου θα είναι απολύτως σεβαστή».  

Ο δε Ιωάννης Μεταξάς ζήτησε το δικαίωμα έφεσης των κατηγορουμένων. 

Αρχικά, κατέθεσαν δώδεκα μάρτυρες κατηγορίας, πολιτικοί, διπλωμάτες και στρατιωτικοί. Εντούτοις, στους κατηγορουμένους δεν επετράπηκε να χρησιμοποιήσουν έγγραφα για την υπεράσπισή τους, με αποτέλεσμα ό,τι παρουσίαζαν στο δικαστήριο προς υπεράσπισή τους ήταν απλά από καταθέσεις μαρτύρων και από ό,τι προέκυπτε από τη μνήμη τους, όπως σχολίασε δηκτικά ο κατηγορούμενος Νικόλαος Στράτος. Ο Δημήτριος Γούναρης δεν είχε καν ευκαιρία ολοκληρωμένης υπεράσπισης, καθώς ταλαιπωρούνταν από τύφο και αναγκάστηκε να λείπει.

Με τη νέα χρόνια (19/1/1923) ο Νικόλαος Πλαστήρας χορήγησε γενική αμνηστία για «άπαντα τα πολιτικά αδικήματα, απλά ή σύνθετα», σε μια προσπάθεια εξομάλυνσης του κλίματος και καθησυχασμού των αντιπάλων. Αργότερα, ο Ν. Πλαστήρας, μετάνιωσε για την εκτέλεση και  το 1933 κατασκευάστηκε μαρμάρινη πλάκα στην είσοδο του Υπουργείου Δικαιοσύνης με τα ονόματα των έξι, ενώ στο Γουδί ανεγέρθηκε ο ναός της Αναστάσεως, προς τιμήν των, στο σημείο της εκτέλεσης. 

Τον Δεκέμβριο του 1923, ο Ν. Πλαστήρας παρέδωσε την εξουσία στην νεοεκλεγμένη κυβέρνηση. Τον Ιανουάριο του 1924 αποστρατεύτηκε με τον βαθμό του αντιστράτηγου. Η Δ’ Εθνοσυνέλευση της Β’ Ελληνικής Δημοκρατίας του έδωσε τον τίτλο «Άξιος της Πατρίδος».

Τα επόμενα χρόνια ο Πλαστήρας ταλαιπωρήθηκε  με την υγεία του και πέρασε τα χρόνια του ανάμεσα στην Ιταλία και στην Ελλάδα.  

Υπήρχε μεγάλη αστάθεια τα επόμενα χρόνια. Δύο φορές ο Πλαστήρας συμμετείχε σε επαναστάσεις - με την έγκριση του Ελ. Βενιζέλου- αλλά απέτυχαν και τις δυο φορές ενώ από τη Γαλλία που διέμενε, πέρασε στον τύπο δήλωσή του κατά τη δικτατορία του Μεταξά. 

Κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου έμενε στη Γαλλία. Το Βρετανικό Υπουργείο Εξωτερικών όσο και ο Εμ. Τσουδερός ο πρωθυπουργός, της εξόριστης ελληνικής βασιλικής κυβέρνησης στο Κάϊρο φοβήθηκαν ότι η επιστροφή του Πλαστήρα στην Ελλάδα θα σήμαινε μπελάδες και θα δημιουργούσε ζήτημα για το πολίτευμα της χώρας μετά την απελευθέρωση.  

1944

Έναν μήνα μετά την απελευθέρωση ο πρωθυπουργός Γεώργιος Παπανδρέου ήρθε σε επαφή με τον Πλαστήρα για να ενισχύσει την κυβέρνησή του. 

Μετά τα Δεκεμβριανά ο Πλαστήρας έγινε Πρωθυπουργός ως πρόσωπο ευρείας αποδοχής. Συμμετείχε στη Συμφωνία της Βάρκιζας, την κατάπαυση του πυρός μεταξύ ΕΑΜ-ΕΛΑΣ και κυβέρνησης Άγγλων. Προσπάθησε να αποτρέψει τον επερχόμενο Εμφύλιο Πόλεμο. Οι Βρετανοί δεν ήταν ευχαριστημένοι με τον Πλαστήρα. 

Ο Γάλλος πρέσβης στην Αθήνα σημείωσε στις 6 Απριλίου 1945: «Οι Βρετανοί θεωρούν τον Πλαστήρα μια μετριότητα […] . Κάνουν τα πάντα για να τον διώξουν». Έναν μήνα πριν, στην εφημερίδα Ελληνικόν Αίμα, δημοσιεύτηκε μια φωτοτυπία μιας επιστολής του Πλαστήρα που σήκωσε θύελλα αντιδράσεων. (4)

Η επιστολή γράφτηκε κατά τη διάρκεια του ελληνοϊταλικού πολέμου και σε αυτήν ο Πλαστήρας ζητούσε την κατάπαυση του πυρός με τη μεσολάβηση της Γερμανίας, για να αποφευχθεί το αιματοκύλισμα του ελληνικού έθνους, το οποίο ακριβώς και έγινε.  Αυτή η επιστολή δημιούργησε την εντύπωση πως ο  Πλαστήρας ήταν φιλογερμανός και προδότης. Το οποίο δεν ίσχυε. 

Ο Αντιβασιλεύς και Αρχιεπίσκοπος Αθηνών και πάσης Ελλάδος, Δαμασκηνός, ζήτησε την παραίτηση του Πλαστήρα και παραιτήθηκε στις 8 Απριλίου 1945.

Με το τσιγκελωτό μουστάκι που τον έκανε διάσημο

Εθνική Προοδευτική Ένωση Κέντρου (ΕΠΕΚ)

Μετά το πέρας του εμφυλίου πολέμου ο Πλαστήρας ίδρυσε κόμμα με τον τίτλο Εθνική Προοδευτική 'Ενωση Κέντρου.  

Το όνομα Πλαστήρας τότε ήταν συνώνυμο της αριστεράς.  Το ψηφοδέλτιο Ν. Πλαστήρα είχε μεταξύ άλλων τους Σοφ. Βενιζέλο, Σάββα Παπαπολίτη, Κ. Ρέντη, Δ. Παπασπύρου, Λουκή Ακρίτα, Ευάγγελο Αβέρωφ, Ι. Ζίγδη, Γ. Καρτάλη και τον σύζυγο της Μαρίας Ρεζάν δημοσιογράφο της Εστίας και σπουδαίο αναλυτή της διεθνούς επικαιρότητας,  Ανδρέα Ιωσήφ.  

Σύνθημα του Πλαστήρα ήταν η λέξη: Αλλαγή. Υπόσχεση του ήταν να μην υπάρξουν ξανά άλλες θανατικές καταδίκες για πολιτικά αδικήματα. Αρκετό αίμα, έλεγε ο Ν. Πλαστήρας, είχε χυθεί και ήταν η ώρα της συμφιλίωσης. 

Πολλά αφεντικά:

Ο ίδιος έλεγε σε στενό κύκλο ότι έβγαζε όσους μπορούσε από τη Μακρόνησο με ανήκεστο βλάβη. Αλλά την ίδια ημέρα ο υπουργός Δημόσιας Τάξης τους γύριζε πίσω... 

Υπήρχε τότε και το παλάτι. Υπήρχε και ο Πρέσβης της Αμερικής στην Ελλάδα ο Πιουριφόυ (John Peufory). Στις ΗΠΑ είχε ήδη αναπτυχθεί ο Μακαρθισμός με την έντονη κομμουνιστοφοβία και ο Πλαστήρας ήταν κόκκινο πανί. 

 Ο Ν. Πλαστήρας Νονός του Λάμπρου Ιωσήφ. Πατέρας, ο Βουλευτής ΕΠΕΚ,
Ανδρέας Ιωσήφ. Μητέρα η δημοσιογράφος Μαρία Ρεζάν. Η τελετή της βάπτισης έγινε στην Νέα Ερυθραία - τότε προσφυγικό προάστιο- όπου ο Ν. Πλαστήρας πήγε πάρα πολύ καλά στις Εθνικές Εκλογές. (5) 

Σχημάτισε δύο φορές κυβέρνηση συνασπισμού με κόμματα του κέντρου (15 Απριλίου 1950 – 21 Αυγούστου 1950 και 1 Νοεμβρίου 1951 – 11 Οκτωβρίου 1952). Οι κυβερνήσεις αυτές χαρακτηρίστηκαν ως «κεντρώον διάλειμμα».

Τα θετικά της διακυβέρνησης του Νικόλαου  Πλαστήρα ήταν:

Οικονομική και κοινωνική ανασυγκρότηση της χώρας, 

Σοσιαλδημοκρατικό πρόγραμμα εθνικοποιήσεων, 

Κοινωνικές παροχές, 

Αγροτική μεταρρύθμιση με παροχή γης στους ακτήμονες 

Χορήγηση ψήφου στις γυναίκες.

Τα αρνητικά της διακυβέρνησης Πλαστήρα ήταν:

Δεν κατάφερε να εξαλείψει τους αντικομμουνιστικούς νόμους και τα στρατοδικεία, 

Δεν κατήργησε τη θανατική ποινή. Επί των ημερών του  εκτελέστηκε ο   Νίκος Μπελογιάννης και οι σύντροφοί του, στις 30 Μαρτίου 1952. 

Στις 15 Νοεμβρίου 1951 ο πρόεδρος του Εκτάκτου Στρατοδικείου Αθηνών αντισυνταγματάρχης Ανδρέας Σταυρόπουλος ανακοινώνει την ετυμηγορία, πλαισιωμένος από τους στρατοδίκες Γ. Παπαδόπουλο (τον μετέπειτα δικτάτορα), Ν. Κομιάνο, Γ. Κοράκη, και Θ. Κυριακόπουλο. Ο Νίκος Μπελογιάννης ήταν μεταξύ των καταδικασθέντων σε θάνατο. Η απόφαση πρoκάλεσε και διεθνή κατακραυγή. Σχέδιο του Π. Πικάσσο. 

Λίμνη Πλαστήρα

Η ιδέα  για την κατασκευή της Λίμνης Πλαστήρα αποδόθηκε στον Νικόλαο Πλαστήρα, όταν το 1935 που επισκέφθηκε την γενέτειρά του, όπου είχαν σημειωθεί καταστροφικές πλημμύρες στη περιοχή και την Μακεδονία από συνεχείς βροχοπτώσεις. Βλέποντας τον χώρο φέρεται να είπε πως "εδώ μια μέρα θα γίνει λίμνη". Η χρηματοδότησή της έγινε από χρήματα που χρωστούσε η Ιταλία στην Ελλάδα (πολεμικές επανορθώσεις) και την κατασκευή ανέλαβε γαλλική εταιρεία. Σήμερα τη διαχείριση του φράγματος έχει αναλάβει η ΔΕΗ.

(Ένα μεγάλο άγχος του  Ν. Πλαστήρα ήταν η στάθμη του νερού της λίμνης Μαραθώνα. Άνοιγε, λένε την εφημερίδα το πρωί, και πρώτη του μέριμνα ήταν να δει την στάθμη - μην τυχόν μείνει χωρίς νερό η Αθήνα).

Τί Πλαστήρας τί Παπάγος

Στις εκλογές του Νοεμβρίου 1952 ο Πλαστήρας έχασε τις εκλογές στον Παπάγο. Αφορμή για την ήττα ήταν η αλλαγή του εκλογικού νόμου από αναλογικό σύστημα σε πλειοψηφικό σύστημα. Ενώ στις προηγούμενες εκλογές (1951) ο Πλαστήρας είχε σχηματίσει κυβέρνηση με την υποστήριξη του Σοφ. Βενιζέλου και το κόμμα των Φιλελευθέρων.
Γιατί λοιπόν ο Πλαστήρας επέλεξε να γίνουν οι εκλογές με πλειοψηφικό σύστημα; Κάποιοι λένε ότι ο Πλαστήρας επηρεάστηκε από μια καφετζού την οποία έβαλε ο Πιουριφόυ. (6)
Η αριστερά ύστερα από την αλλαγή του εκλογικού συστήματος καταδικάστηκε σε πολιτική εξαφάνιση. Τότε βγήκε το σύνθημα: "Τι Παπάγος τί Πλαστήρας ούλοι οι σκύλοι  μια γενιά".

Το τέλος της ζωής του

Όταν πέθανε ο Πλαστήρας δεν είχε χρήματα καθώς τον μισθό του τον πρόσφερε διακριτικά σε απόρους και ορφανά παιδιά. 

Ο γιατρός που τον εξέτασε και υπέγραψε το πιστοποιητικό θανάτου, μέτρησε στο κορμί του 27 σπαθιές και 9 σημάδια από σφαίρες. Ο προσωπικός του γιατρός και φίλος του, Αντώνιος Παπαϊωάννου, αφαίρεσε την καρδιά του και την έβαλε σε θυρίδα της Εθνικής Τράπεζας και στην οικεία του, διατηρώντας τη στη φορμόλη για 27 χρόνια. 

Το κιβώτιο με την καρδιά, μεταφέρθηκε το 1980, στην ιδιαίτερη πατρίδα του, Καρδίτσα, όπως επιθυμούσε ο ίδιος ο Μαύρος Καβαλάρης. Η μεταφορά έγινε εν μέσω σεμνής τελετής παρουσία του Αρχιεπισκόπου Αθηνών Σεραφείμ και εκπροσώπων της τοπικής και κρατικής πολιτικής ηγεσίας.

Ο Νικόλαος Πλαστήρας κηδεύτηκε δημοσία δαπάνη, με τιμές εν ενεργεία αρχηγού κράτους, με απόφαση της κυβερνήσεως του στρατάρχη Αλεξάνδρου Παπάγου. (7)

Ο Χάρτης 

Υποσημειώσεις:

1.  Ο Νικόλαος Ζορμπάς, διοικητής της διεύθυνσης Υλικού Πολέμου ανέλαβε την ηγεσία του Συνδέσμου. Ο συγκεκριμένος αξιωματικός είχε λάβει μέρος στον ελληνοτουρκικό πόλεμο του 1897, κατά τη διάρκεια του οποίου αρνήθηκε να εκτελέσει συγκεκριμένες διαταγές του Γενικού Επιτελείου. Ωστόσο, στο στρατοδικείο, που διεξήχθη μετά το τέλος του πολέμου, αθωώθηκε. Οι πηγές της εποχής τον περιγράφουν ως μετριοπαθή, εύστροφο, μορφωμένο, εργατικό και έντιμο. Ωστόσο, αξιωματικοί – μέλη του Συνδέσμου - του καταλόγιζαν εμπάθεια και ατολμία. Παρόλα αυτά, η απόφασή του να αναλάβει την ηγεσία του Συνδέσμου απαιτούσε θάρρος. Ωστόσο, ο ψύχραιμος και μετριοπαθής χαρακτήρας του έπαιξαν αποφασιστικό ρόλο στις προσπάθειες ελέγχου των πιο «θερμόαιμων» αξιωματικών.

2. Τρίκαλαόλα, Σαλέπης Νίκος,  Νικόλαος Πλαστήρας: Σύμβολο τιμιότητας, γενναιότητας και φιλοπατρίας https://www.trikalaola.gr/nikolaos-plastiras-symvolo-timiotitasgenneotitas-ke-filopatrias/

3.  MAX MAG Μπαλάσης Παναγιώτης, Νικόλαος Πλαστήρας: Ο «Μαύρος Καβαλάρης» και πρωθυπουργός της Ελλάδος  https://www.maxmag.gr/afieromata/nikolaos-plastiras/

4. MAX MAG Μπαλάσης Παναγιώτης, Νικόλαος Πλαστήρας: Ο «Μαύρος Καβαλάρης» και πρωθυπουργός της Ελλάδος  https://www.maxmag.gr/afieromata/nikolaos-plastiras/

5. Με νοσταλγία για μια ζωή έτσι χωρίς πρόγραμμα, Μαρία Ρεζάν, της Μαρίας Ρεζάν

6. Μηχανή του χρόνου, «Τι Παπάγος, τι Πλαστήρας, ούλοι οι σκύλοι μια γενιά». Πως ο Πλαστήρας πίστεψε μια καφετζού που είχε “στήσει” ο αμερικανός πρέσβης Πιουριφόι και έχασε τις κρίσιμες εκλογές του 1952...

7. MAX MAG Μπαλάσης Παναγιώτης, Νικόλαος Πλαστήρας: Ο «Μαύρος Καβαλάρης» και πρωθυπουργός της Ελλάδος  https://www.maxmag.gr/afieromata/nikolaos-plastiras/

ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ

 1815-1883

Τμήμα  4 / 843A

Ο  Αλέξανδρος Κουμουνδούρος γεννήθηκε αργά για να πολεμήσει στον αγώνα για την ανεξαρτησία αλλά αναπλήρωσε το κενό όταν μπήκε στην πολιτική. Παρότι Μανιάτης ο Κουμουνδούρος έχει χαρακτηριστεί ως ήρεμη δύναμη. Ήταν σοβαρός και σεβόταν το αξίωμά του. Ήταν προοδευτικός (Αντιβασιλικός) εκσυγχρονιστής και υποστηρικτής του κοινοβουλευτισμού και τήρησης του Συντάγματος. Διακρίθηκε για τη ρητορεία του. Πολιτεύτηκε με πολιτισμό και κοσμιότητα αγγλικού τύπου. Βουλευτής για 32 χρόνια και υπηρέτησε ως πρωθυπουργός δέκα φορές − πραγματικό ρεκόρ για πολιτικό. 

Η αρχή

Η οικογένεια Κουμουνδούρου έχει μακρά ιστορία. Εξαναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν την Κωνσταντινούπολη το 1453 μαζί με άλλα μέλη του Βυζαντίου μετά την Άλωση της Πόλης. Αυτές οι εκτοπισμένες οικογένειες σκόρπισαν σε όλα τα πλάτη και μήκη: στην Ήπειρο, στην Ιταλία, στην Ρωσία και στη Μάνη, σε μια ορεινή περιοχή στην νότια Πελοπόννησο. Εκεί όπου περίσσευαν οι ληστές, οι απόκληροι και οι επαναστάτες. 

Εκεί ένας ιδιαίτερος πολιτισμός αναπτύχθηκε όπου οι ισχυρές οικογένειες ανταγωνιζόταν η μία την άλλη ποια θα έφτιαχνε οχυρωμένους πύργους. Κάθε οικογένεια στόχευε να  μεγεθύνει και να παγιώσει την περιοχή του εις βάρος των άλλων οικογενειών. Βέβαια, όπως πάντα συχνά άλλαζαν τα σύνορα και οι συμμαχίες. Προκειμένου να επιβιώσουν στον αγώνα κατά των Οθωμανών στρεφόταν στην πειρατεία και στην ληστεία. Πολλοί Μανιάτες έγιναν ήρωες στον αγώνα της Ελλάδας και αργότερα  πολλοί ασχολήθηκαν με την πολιτική καθώς και με το στρατό. Κυριολεκτικά τους ταίριαζε γάντι. 

Η οικογένεια Κουμουδουράκη εγκαταστάθηκε στη βόρεια περιοχή της Μάνης και ως τα μέσα 1700 η επιρροή τους επεκτεινόταν από το κάστρο του Ζαρνάτα (σημερινός Κάμπος) έως τα νότια περίχωρα της Καλαμάτας. 

Το 1760 ο Αθανάσιος Κουμουδουράκης έλεγχε το κάστρο του Ζαρνάτα. Στη συνέχεια το κληρονόμησε ο Παναγιώτης Κουμουδουράκης ο οποίος έγινε ο Μπέης της Μάνης.  Ήταν μια επικίνδυνη θέση και μόνο λίγοι πέθαναν με φυσιολογικό θάνατο. Οι Οθωμανοί δεν τους εμπιστευόταν και πολλές φορές ούτε οι ίδιοι οι Μανιάτες τους εμπιστευόντουσαν. Ο Παναγιώτης άντεξε έως το 1803. Οι Οθωμανοί τον συλλάβανε και πέθανε στην φυλακή στην Κωνσταντινούπολη. 

Αυτή ήταν η κατάσταση και η νοοτροπία όταν γεννήθηκε ο Αλέξανδρος Κουμουνδουράκης στη Σελίτσα το 1815. Ήταν η εποχή όπου η γέννηση ενός αρσενικού  σήμαινε άλλος ένας νέος οπλίτης. 

Η Σελίτσα, είναι η σημερινή Βέργα η οποία έγινε γνωστή  για τη μάχη της Βέργας, όπου οι Μανιάτες κατατρόπωσαν τους ιππείς του Ιμπραήμ στην προσπάθειά του να προχωρήσει προς την Μάνη. Υπάρχει  μνημείο στη μνήμη των αγωνιστών Μανιατών ενώ σώζεται και το τείχος, το οποίο μοιάζει με βέργα, όπου διακρίνονται και οι πολεμίστρες του. Υπάρχει  άλλη εκδοχή που λέει ότι το τείχος που σήμερα φαίνεται να χτίστηκε μετά την ιστορική μάχη για να αντιμετωπίσουν τον Ιμπραήμ σε μια νέα επίθεσή του για την κατάληψη της Μάνης. 

Όταν η Ελλάδα απέκτησε την ελευθερία της ο Αλέξανδρος μπόρεσε να σταλεί στο γυμνάσιο του Ναυπλίου κάτι που κατά την Οθωμανική αυτοκρατορία δεν επιτρεπόταν στους Πελοποννήσιους. Αφού ολοκλήρωσε τα μαθήματά του γράφτηκε στο νεοσύστατο Πανεπιστήμιο της Αθήνας.

Πρώτο Πανεπιστήμιο της Ελλάδας

Το 1841 διέκοψε τις σπουδές του και συμμετείχε ως εθελοντής στη Κρητική Επανάσταση και παρ΄ ολίγο να χάσει τη ζωή του στη μάχη του Αποκόρωνα κοντά στα Χανιά. Μετά την αποτυχία της επανάστασης εκείνης, επέστρεψε στην Αθήνα, ολοκλήρωσε τις σπουδές του και ανέλαβε γραμματέας στον αγωνιστή Θεόδωρου Γρίβα.  Επί πρωθυπουργίας Ι. Κωλέττη, (1847), διορίσθηκε αντεισαγγελέας στην Καλαμάτα, θέση που διατήρησε για τρία χρόνια, μέχρι που παραιτήθηκε για να πολιτευτεί. 

Παντρεύτηκε την Αικατερίνη Μαυρομιχάλη, μέλος της γνωστής Μανιάτικης οικογένειας. Απέκτησε δύο παιδιά τον Κωνσταντίνο και την Μαρία η οποία πέθανε σε μικρή ηλικία. Όταν αργότερα πέθανε και η σύζυγός του ξαναπαντρεύτηκε και απέκτησε με την 2η σύζυγό του, την Ευθυμία Περωτή, άλλα δύο παιδιά τον Σπυρίδωνα και την 'Ολγα.   

Το 1850 πρωτοεκλέχτηκε Βουλευτής της Μεσσηνίας και άλλαξε το επίθετό του από Κουμουνδουράκης σε Κουμουνδούρος. Το 1855 ψηφίστηκε από την Ολομέλεια Πρόεδρος της Βουλής. 

Ωστόσο, πρέπει να έχουμε υπόψη μας ότι μέχρι το 1862 ο 'Οθωνας Α΄ διατηρούσε την εκτελεστική εξουσία και μοιραζόταν μαζί με τη Βουλή και τη Γερουσία – της οποίας τα μέλη της Γερουσίας όριζε ο ίδιος - τη νομοθετική. Ήταν ο ανώτατος άρχοντας του κράτους: επικύρωνε νόμους, απένεμε βαθμούς στρατιωτικών, διόριζε και έπαυε δημοσίους υπαλλήλους. Μετά την εκδίωξη του 'Οθωνα Α΄ ανέλαβε ο  Γεώργιος Α΄ όπου βελτιώθηκε λίγο η κατάσταση. 

Γεώργιος Α΄ σε νεαρή ηλικία

Το 1864 έγινε απόπειρα δολοφονίας εναντίον του Κουμουνδούρου στην οδό Σταδίου στην είσοδο της Συνέλευσης. 

Το 1865 ίδρυσε δικό του κόμμα το οποίο ονόμασε Εθνικό κόμμα. Στις 2 Μαρτίου 1865 ανέλαβε για πρώτη φορά την πρωθυπουργία. Τον υποστήριζαν ο  Χαρίλαος Τρικούπης και ο Θεόδωρος Δηλιγιάννης. Στην ουσία όμως δεν υπήρχαν κόμματα τότε όπως τα γνωρίζουμε σήμερα. Τα κόμματα τότε αναφέρονται σε υποψηφίους ή σε βουλευτές. Μάλιστα, οι βουλευτές εκλέγονταν ως άτομα και όχι ως μέλη κόμματος, και δεν ήταν πάντα γνωστό ποια ομάδα θα υποστήριζαν ως μέλη της Συνέλευσης. Η πραγματική δύναμη των κομμάτων στη Συνέλευση φαινόταν ουσιαστικά, μόνο στις ψηφοφορίες π.χ. Ψηφοφορία για τη θέση του Προέδρου της Βουλής. (1)

Η Λύντια Τρίχα γράφει στο βιβλίο της, Χαρίλαος Τρικούπης, για τις εκλογές του 1865 και 1875. "Ήταν σύνηθες οι κυβερνήσεις που διενεργούσαν τις εκλογές να χρησιμοποιούν θεμιτά και αθέμιτα μέσα για τον επηρεασμό του εκλογικού φρονήματος υπέρ των κυβερνητικών υποψηφίων: διορισμούς μεταθέσεις, παύσεις υπαλλήλων, επεμβάσεις των τοπικών διοικητικών, οικονομικών και δικαστικών αρχών με παροχές, υποσχέσεις αλλά και απειλές, και σπανιότερα χρήση αστυνομικής και στρατιωτικής βίας. Τιμητική εξαίρεση ήταν οι εκλογές που διενήργησαν το 1865 ο Αλέξανδρος Κουμουνδούρος και το 1875 ο Χαρίλαος Τρικούπης." Νομίζω ότι λέει πολλά για την ηθική των δύο πολιτικών ανδρών. 

1866

Τρία θέματα χαρακτηριζόταν επείγοντα επί Πρωθυπουργίας Κουμουνδούρου:

1)Το οικονομικό 2) Η Κρητική Επανάσταση 3) και η ληστεία   

Ως προς την Κρητική Επανάσταση ο Κουμουνδούρος δεν ήθελε να κηρύξει πόλεμο κατά της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Στις προγραμματικές δηλώσεις του είχε πει ότι η Ελλάδα ήθελε να διατηρήσει φιλικές σχέσεις με όλες τις Δυνάμεις. Δεν επιθυμούσε ταραχές και δεν θα τις προκαλούσε. Γεγονός είναι ότι η Ελλάδα δεν είχε στρατό ούτε στόλο να αντιμετωπίσει τον εχθρό. Δεν είχε Πρεσβείες στην Ευρώπη.  Αλλά δεν ήταν δυνατόν να παραμείνει και αδιάφορη.  

ΚΡΗΤΙΚΗ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ

Υπουργός Εξωτερικών ανέλαβε ο μέγας διπλωμάτης Χαρίλαος Τρικούπης. Βασιλιάς τότε ήταν ο Γεώργιος Α΄ ο οποίος  εκείνη την περίοδο επέλεξε για σύζυγο την Όλγα Κωνσταντίνοβνα της Ρωσίας,  αναστατώνοντας τις άλλες Δυνάμεις.

Η κατάσταση ήταν τεταμένη και οι ισορροπίες ήταν εξαιρετικά δύσκολες: Κυβέρνηση και Βασιλιάς. Ελλάδα και Μεγάλες Δυνάμεις. Ελλάδα και Τουρκία.  

Γενικώς μεταξύ της κυβέρνησης και του Γεώργιου Α΄ υπήρχαν συχνές και έντονες εντάσεις. Την τελευταία φόρα που επισκέφτηκε Αλέξανδρος Κουμουνδούρος τον Γεώργιο Α΄ ήταν στις 16/12/1867. Ο Γεώργιος Α΄ ζήτησε την αντικατάσταση δύο υπουργών ενώ δεν υπέγραφε τις πιστώσεις που είχε ψηφίσει η Συνέλευση. Ο Κουμουνδούρος παραιτήθηκε. 

Πρώτη Αγροτική Μεταρρύθμιση 1871

Μετά την απελευθέρωση των Ελλήνων η γη δεν διανεμήθηκε στους αγρότες και στους παλαιούς πολεμιστές ούτε από τον κυβερνήτη Ιωάννη Καποδίστρια, ούτε από τους Βαυαρούς την περίοδο της βασιλείας του Όθωνα. Η δικαιολογία ήταν πως η γη είχε υποθηκευθεί ως εγγύηση για τα δάνεια της Επανάστασης αλλά και εξαιτίας της έλλειψης κτηματολογίου, αλλά στην πραγματικότητα οι κυβερνήσεις φοβούνταν τη συγκέντρωση της γης στα χέρια λίγων οικογενειών και τη δημιουργία μίας γαιοκτητικής ολιγαρχίας, ενώ η υπόσχεση της διανομής της προς τους χωρικούς λειτουργούσε ως κίνητρο για στήριξη της κεντρικής κυβέρνησης, την ίδια ώρα που η γη είχε καταπατηθεί από αυτούς και καλλιεργείτο λάθρα. (2)

Ένας πιθανός λόγος που το ελληνικό κράτος προχώρησε στην διανομή της γης οφείλεται και στην πτώση των εισπράξεων από το φόρο επικαρπίας που επιβαλλόταν στους αγρότες που υποτίθεται πως μίσθωναν την κρατική γη. Η αλλαγή του ιδιοκτησιακού καθεστώτος θα ωφελούσε τα δημοσιονομικά του κράτους, αφού θα εισέπραττε χρήματα άμεσα από την πώληση και επιπλέον θα εισέπραττε πιο υψηλούς φόρους από την αύξηση της αγροτικής παραγωγής. (3) 

Μια από τις μεγάλες επιτυχίες του Πρωθυπουργού Αλέξανδρου Κουμουνδούρου ήταν η ανακατανομή 2.650.000 στρεμμάτων στους αγρότες. Υπολογίζεται ότι το 1830 με αγροτικό πληθυσμό 500-600 χιλιάδες μόνο οι 80-100 χιλιάδες ήταν ιδιοκτήτες. (4)

Επίσης μεγάλο επίτευγμά του στην εξωτερική πολιτική το 1881  θεωρείται η ειρηνική προσάρτηση της Θεσσαλίας και της Νοτίου Ηπείρου. 

Ιστορική αναδρομή για την προσάρτηση: Ενώ η τελική απόφαση των πρεσβευτών των Μεγάλων Δυνάμεων προέβλεπε τη χάραξη της συνοριακής γραμμής  η Οθωμανική αυτοκρατορία  αρνήθηκε να συμμορφωθεί με την ευνοϊκή για την Ελλάδα απόφαση. Ο τότε Πρωθυπουργός Χ. Τρικούπης διέταξε γενική επιστράτευση. Η Πύλη απάντησε με τη μεγάλο αριθμό στρατιωτών στις δύο επαρχίες. Ευτυχώς οι Μεγάλες Δυνάμεις παρενέβησαν και αποφεύχθηκε το χειρότερο και προγραμματίστηκε μια νέα συνδιάσκεψη στην Κωνσταντινούπολη τον επόμενο χρόνο με θέμα την οροθετική γραμμή. 

Ενώ ήταν φανερό ότι η αποτροπή του πολέμου συνέφερε την Ελλάδα η αντιπολίτευση κατηγόρησε τον Τρικούπη για ατολμία. Τον Οκτώβριο του 1880 διεξήχθησαν εκλογές για τη θέση του Προέδρου της Βουλής. Ο Κουμουνδουρικός Ανδρέας Αυγερινός έλαβε 92 ψήφους ενώ ο Τρικουπικός  Καλλοφρονάς έλαβε μόνο 55 ψήφους. 

Ο Τρικούπης παραιτήθηκε  και ανέλαβε ξανά ο Κουμουνδούρος. 

"Τί είναι ο Τρικούπης; Κουμουνδούρος Μεσολογγίτης." Ραμπαγιάς 

Στην Συνδιάσκεψη της Κωνσταντινούπολης το 1881 είχαν αλλάξει οι ισορροπίες ανάμεσα στις Μεγάλες Δυνάμεις. Η Γαλλία πλέον είχε άλλα σχέδια. Ακόμα ο Bismarck έριξε στο τραπέζι την πρόταση να παραχωρηθεί η Κρήτη αντί της Ηπείρου. Τελικά, η Πύλη και οι Μεγάλες Δυνάμεις πρότειναν την παραχώρηση λιγότερων εδάφων από όσα αρχικά είχαν συμφωνηθεί στη Συνδιάσκεψη του Βερολίνου. Ταυτόχρονα πίεζαν οι Μεγάλες Δυνάμεις να λήξει το θέμα της προσάρτησης μη τυχόν και φουντώσουν τα πνεύματα πάλι και έτσι ο Κουμουνδούρος υπέγραψε τη Συνθήκη όπως την ήθελαν οι Μεγάλες Δυνάμεις και η Πύλη. 

Παραχωρήθηκαν de facto στο Ελληνικό Βασίλειο οι πρώην Οθωμανικές περιοχές της Θεσσαλίας και ένα τμήμα της Ηπείρου. Το Ελληνικό Βασίλειο υποχρεώθηκε στην αποζημίωση όλων των τουρκικών περιουσιών των κατοίκων που υπήρχαν στις περιοχές αυτές. Οι Τούρκοι αποχώρησαν από την Άρτα "αμαχητί" προς την τουρκοκρατούμενη Ήπειρο. Το ιστορικό γεφύρι της Άρτας καθορίζει τα σύνορα των δύο πλευρών. Η πόλη γίνεται ελληνική, όμως ο κάμπος της Άρτας παραμένει υπό τους Οθωμανούς μέχρι το 1912, οπότε απελευθερώνεται χάρη στην προέλαση του ελληνικού στρατού. Τότε, ενσωματώνεται στην Ελλάδα όλη η Ήπειρος.

Η Απελευθέρωση:  Στο παλιό γεφύρι της Άρτας διατηρείται το Τουρκικό φυλάκιο-τελωνείο, που έχει μετατραπεί σήμερα σε Εθνογραφικό Λαογραφικό Μουσείο.

Ο κατάλογος των επιτευγμάτων του Αλέξανδρου Κουμουνδούρου είναι μεγάλος. Αξίζει να σημειώσουμε ότι ο  Κουμουνδούρος φρόντισε με νόμους τη ρύθμιση της φορολογίας την αναδιοργάνωση και τον εξοπλισμό του στρατού ενώ κατάφερε να περιορίσει τη ληστεία. Επίσης, σημαντικός νόμος του ήταν "Περί ευθύνης υπουργών". 

Το τέλος

Οι εκλογές προκηρύχθηκαν για τις 20/12/1881. Τρεις μήνες αργότερα δεν γνώριζε το έθνος αλλά ούτε η Συνέλευση ποιος ήταν τελικά ο νικητής. Βέβαια, ο Αλέξανδρος Κουμουνδούρος πίστευε ότι διέθετε την απαιτούμενη πλειοψηφία αλλά οι Θεσσαλοί Βουλευτές διαπραγματεύτηκαν ως προς τη νομιμότητα της εκλογής τους  και υποστήριξαν τον Πρόεδρο της Βουλής που είχε προτείνει ο Τρικούπης.  

'Όντως, οι Θεσσαλοί φοβήθηκαν ότι θα ακυρωθεί η εκλογή τους διότι τότε που υπογράφτηκε η προσάρτηση της Θεσσαλίας ο Κουμουνδούρος επέλεξε να τα περάσει με Βασιλικά διατάγματα αντί να κυρωθούν από τη Συνέλευση. Ο Τρικούπης χρησιμοποίησε προεκλογικά αυτήν την διαδικασία που προτίμησε ο Κουμουνδούρος δημιουργώντας ανησυχία και φόβο στους υποψήφιους της Θεσσαλίας.  

Οικία Κουμουνδούρου. Το αρχοντικό του Ι. Καρατζά κτίστηκε το 1832 σε σχέδιο Σταμάτη Κλεάνθη. Είχε φιλοξενηθεί τον Μάιο του 1833 ο Όθωνας και ο αδελφός του Μαξιμιλιανός όταν για πρώτη φορά επισκεφτήκαν την Αθήνα. Το 1879 το αγόρασε ο Αλεξ. Κουμουνδούρος και έμεινε εκεί μέχρι τον θάνατο του το 1883. Στο κτήριο αυτό στεγάστηκε μετά το 9ο Γυμνάσιο μέχρι το τέλος της 10ετιας του '70 οπότε και κατεδαφίστηκε παραμένοντας ερείπιο μόνο ένα μικρό του μέρος.

Μετά από ένα χρόνο, στις 16 Φεβρουαρίου 1883, ο Αλέξανδρος Κουμουνδούρος πέθανε στην οικεία του. Κηδεύτηκε δημοσία δαπάνη στο Πρώτο Νεκροταφείο Αθηνών. 

Μικρό απόσπασμα από τον επικήδειο του Χ. Τρικούπη:

"Θάνατος τοιούτον καταλειπών κενόν επόμενο είναι να συνταράττη πάσαν ελληνικήν καρδία. Αλλ΄αποοθνήσκων ο Κουμουνδούρος δεν αφήνει όπισθεν αυτού μόνο δυσαναπλήρωτον κενόν, κληροδοτεί και έργα, εις α θέλει αποδώσει δικαιοσύνην η ιστοορία. Μετά την δαφνοστεφή περίοδον του υπέρ αξεξαρτησίας αγώνος, το στάδιον των Ελλήνων πολιτευτών δεν είχε την αίγλην, ήτις περιέβαλλε την προνομιούχον εκείνην γενιάν. Δεν έλαχεν εις τους μετά τον ιερόν αγώνα πολλιτευθέντας η επιτέλεσις έργων πειφανών, άμεσα εχόντων αποτελέσματα επί το μεγαλείον του Εθνους. Ο,τι έκτοτε επετεύχθη εθνικόν είναι το φυσικόν παρακολούθημα των μεγαλουργημάτων των πατέρων ημών". (5)

Με απόφαση του Δήμου Αθηναίων η πλατεία πλησίον της οικίας του στην οδό Πειραιώς ονομάσθηκε Κουμουνδούρου (νυν Πλατεία Ελευθερίας). 

Ο Αλέξανδρος Κουμουνδούρος διέθετε μεγάλες εκτάσεις στην Αττική και συγκεκριμένα στην περιοχή της Ελευσίνας, δίπλα στη θαλασσολίμνη που φέρει έκτοτε το όνομά του (Λίμνη Κουμουνδούρου).

Η προσωπογραφία του Αλέξανδρου Κουμουνδούρου

Την πολιτική παράδοση της οικογένειας συνέχισαν οι δύο γιοι του Κωνσταντίνος και Σπυρίδων, που εξελέγησαν επανειλημμένα βουλευτές, ενώ διετέλεσαν και υπουργοί. 

Ο Χάρτης

Υποσημειώσεις:

(1) Τριχά Λ.  (2016) Χαρίλαος Τρικούπης, Ο πολιτικός του "τις πταίει" και του "Δυστυχώς επτωχευσαμεν".

(2) Δερτιλής, Γ.Β. (2005). Ιστορία του Ελληνικού Κράτους 1830-1920 (Α' Τόμος) (2η) έκδοση). Αθήνα: Εστία.

(3)Εθνικές Γαίες:

https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%95%CE%B8%CE%BD%CE%B9%CE%BA%CE%AD%CF%82_%CE%B3%CE%B1%CE%AF%CE%B5%CF%82

(4) Πανταζόπουλος Ν. (1987)  Παραδοσιακοί αγροτικοί θεσμοί σε δοκιμασία. Η περίπτωση της Θεσσαλίας (Αλέξανδρος Παπαναστασίου, Θεσμοί, ιδεολογία και Πολιτική στο Μεσοπόλεμο)

(5) Τριχά Λ.  (2016) Χαρίλαος Τρικούπης, Ο πολιτικός του "τις πταίει" και του "Δυστυχώς επτωχευσαμεν".

ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΘΡ. ΖΑΙΜΗΣ

1856-1936

Βρίσκεται στο τμήμα Πολυτελείας

δίπλα στους τάφους των Αρχιεπισκόπων

Για έναν ο οποίος ζει στην Αχαΐα, στη Βόρεια Πελοπόννησο, το όνομα Ζαΐμη είναι πασίγνωστο. Η οικογένεια αυτή κυβέρνησε από την εποχή της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας μέχρι της αρχές του 20ο αιώνα. Η βάση τους βρισκόταν στα Καλάβρυτα και στην Κερπινή. Πολλά από τα μέλη της οικογένειας πολέμησαν στον αγώνα του ΄21 και η οικογένεια απέκτησε γρήγορα και τον πρωθυπουργό του.

Ήταν μεγαλοκτηματίες και είναι γεγονός ότι το επίθετό τους, Ζαΐμη, το υιοθέτησαν από τη τούρκικη λέξη, Ζαιμέτς για τα μεγάλα φέουδα. Ένας γέροντας, γείτονας μας θυμόταν ότι ο Ζαΐμης έμπαινε στο καφενείο και ανακοίνωνε: Σκάβω αύριο! και οι άντρες του χωριού έμπαιναν σε σειρά με την ελπίδα ότι θα τους διαλέξει είτε για ένα πενιχρό μεροκάματο είτε να ξεχρεώσει το δάνειο που τους είχε χορηγήσει ο ίδιος.

Η οικεία της οικογένειας

Η ζωή του

Ο Αλέξανδρος Ζαΐμης γεννήθηκε το 1856, σπούδασε νομικά στην Αθήνα ύστερα στο Πανεπιστήμιο Λειψίας και στη συνέχεια στο Παρίσι και στο Βερολίνο. Ο πατέρας του ήταν ο Θρασύβουλος Ζαΐμης (1)  πρωθυπουργός της Ελλάδας— όπως άλλωστε ήταν και ο πατέρας του ο Ανδρέας —σύζυγος Ελίζας Αλέξανδρου (της μεγάλης οικογένειας) Μουρούζη.

Θρασύβουλος Ζαΐμης

Πρωτοεμφανίστηκε στην πολιτική σκηνή στα μέσα του 1880,  μετά τον θάνατο του πατέρα του, και  πολιτεύτηκε στην επαρχία Καλαβρύτων με τον

Θ. Δηλιγιάννη. Διετέλεσε Υπουργός Δικαιοσύνης και Εσωτερικών, διορίστηκε Αρμοστής στην Κρήτη μετέπειτα Διοικητής της Εθνικής Τράπεζας, Πρόεδρος της Κυβέρνησης και διετέλεσε έξι φορές πρωθυπουργός. (Ο Αλέξανδρος Κουμουνδούρος διετέλεσε 10 φορές πρωθυπουργός). 

Ο Ζαΐμης έπαιξε έναν ασυνήθιστο ρόλο στην Ελληνική ιστορία - του μεσολαβητή και του συμφιλιωτή. Έφερε σε πέρας τις διαπραγματεύσεις για την υπογραφή της οριστικής συνθήκης ειρήνης (Συνθήκη Κωνσταντινούπολης) με την Οθωμανική Αυτοκρατορία μετά τον Ελληνοτουρκικό Πόλεμο του 1897. Επίσης ρύθμισε τα της επιβολής του Διεθνούς Οικονομικού Ελέγχου στην Ελλάδα επί ορισμένων προσόδων του κράτους. 

Αρμοστής στην Κρήτη

Ζαΐμης ως Αρμοστής στην Κρήτη

Μετά από την Επανάσταση του Θερίσου και την αναγκαστική παραίτηση του αυταρχικού Πρίγκιπα Γεώργιου οι Μεγάλες Δυνάμεις και ο τότε Βασιλιάς Γεώργιος Α΄ διόρισε τον Ζαΐμη ως Αρμοστής στην ονομαζόμενη τότε Κρητική Πολιτεία— πλήρως ελεγχόμενο από τις Μεγάλες Δυνάμεις και υπό τουρκική επικυριαρχία.

Κατά τη διάρκεια της θητείας του συνεργάστηκε με τον Βενιζέλο για τον οποίο έτρεφε ιδιαίτερη εκτίμηση. Ευθύς εξαρχής, ο Ζαΐμης προσπάθησε να συνδιαλλάξει τα αντιμαχόμενα μέρη όπως είχαν διαμορφωθεί μετά την Επανάσταση του Θερίσου παρέχοντας γενική αμνηστία. Σημαντικό επίσης έργο του Α. Ζαΐμη ήταν (η κατόπιν έγκρισης), οργάνωση της εντόπιας κρητικής πολιτοφυλακής, η λεγόμενη Κρητική Χωροφυλακή διοικούμενη από Έλληνα αξιωματικό και στελεχωμένη από Έλληνες.

Το 1908 όταν ο Βενιζέλος οδήγησε τους Κρητικούς σε μια πραξικοπηματική ένωση με το Βασίλειο της Ελλάδας. Ο Ζαΐμης βρισκόταν στα πάτρια εδάφη. Εικάζουν ότι ο Ζαΐμης ήταν ενημερωμένος για τις εξελίξεις και ειδοποιήθηκε να μη επιστρέψει στην Κρήτη. 

Ο Ζαΐμης διορίζεται Διοικητής της Εθνικής Τράπεζας (2)

Το 1914 διορίζεται Διοικητής της Εθνικής Τράπεζας μια θέση που κράτησε μέχρι το 1920 με μια διακοπή τα έτη 1915-1917 όπου διετέλεσε τρεις φορές πρωθυπουργός!

Ο Κωνσταντίνος Α΄

Μετά από τη δολοφονία του Βασιλιά Γιώργο Α΄ στη Θεσσαλονίκη ο γιος του, ο διάδοχος, Κωνσταντίνος, ανέλαβε το 1913 ενώ ο Βενιζέλος ήταν πρωθυπουργός της χώρας. 

Το 1913 υπέγραψε ο Βενιζέλος την Ελληνοσερβική Συνθήκη Ειρήνης, Φιλίας και Αμοιβαίας Συνεργασίας όπου μεταξύ των άλλων: Αν όμως η Βουλγαρία εκδηλώσει επιθετική στάση προς επιβολή των αξιώσεών της δια των όπλων, οι δύο χώρες (Σερβία και Ελλάδα) αναλαμβάνουν την υποχρέωση «...προκειμένου να εξασφαλίσουν την ακεραιότητα των κτήσεών τους να παράσχουν αμοιβαία στρατιωτική βοήθεια και να μην συνάψουν ειρήνη (με τη Βουλγαρία), παρά μόνο από κοινή συμφωνία»

Παρότι, ο Βενιζέλος κατάφερε να διπλασιάσει τα σύνορα της Ελλάδας κατά των δύο Βαλκανικών πολέμων υπέβοσκε μεγάλος αναβρασμός μεταξύ των Βασιλικών και των Βενιζελικών στην Ελλάδα και στο εξωτερικό. 

Παράλληλα, στις χώρες των Μεγάλων Δυνάμεων ήταν τόσο τεταμένη η διεθνή κατάσταση που αρκούσε μια ασήμαντη αφορμή για να προκαλέσει τον πόλεμο. Είχαν ήδη φτιάξει τις συμμαχίες τους οι Μεγάλες Δυνάμεις της Ευρώπης.  Ήδη από το 1907 η Μεγ. Βρετανία, η Γαλλία και η Ρωσία είχαν υπογράψει το σύμφωνο Τριπλή Συνεννόηση. Πολύ πριν, από το 1882,  η Αυστρία, η Γερμανία και η Ιταλία είχαν συστήσει την Τριπλή Συμμαχία. 

Ο Βενιζέλος, που ήθελε να μπει η χώρα στον πόλεμο με την Αντάντ, πιστεύοντας στην τελική νίκη της, πρότεινε στον Βασιλιά να δοθεί η περιοχή της Καβάλας & της Δράμας στην Βουλγαρία προκειμένου να εξασφαλιστεί η ουδετερότητα της, όσο θα καταλάμβανε την Σμύρνη, που θα μας παραχωρούσαν οι Αγγλογάλλοι της Αντάντ. Ενώ ο διάδοχος που ήταν γαμπρός του Γερμανού Κάϊσερ ήθελε να κρατήσει η Ελλάδα στάση ουδετερότητας.

Οι διαφορές μεταξύ Βενιζέλου και διαδόχου εντάθηκαν και ο Βενιζέλος παραιτήθηκε – όχι μόνο μια φορά. Η Βουλγαρία προσχώρησε στις Κεντρικές δυνάμεις (Τριπλή Συμμαχία) και οι Αγγλογάλλοι της Αντάντ, τον Αύγουστο του 1915, παραχώρησαν την περιοχή της Δράμας & της Καβάλας.  

Εθνικός Διχασμός (3)

Τότε ο Βενιζέλος κάλεσε μόνος του, εν αγνοία της κυβερνήσεως και του Κωνσταντίνου, τους Αγγλογάλλους να αποβιβασθούν στην Θεσσαλονίκη. Στη συνέχεια εκφώνησε στην Βουλή πύρινο λόγο κατά της Γερμανίας και παραιτήθηκε.

Σχηματίστηκε κυβέρνηση υπό τον Αλέξανδρο Ζαΐμη στην οποία συμμετείχαν οι αρχηγοί όλων των κομμάτων. Μετά από λίγο καιρό όμως παραιτήθηκε και η κυβέρνηση Ζαΐμη καθώς ο βασιλιάς κωλυσιεργούσε να απαντήσει στις δυνάμεις της Αντάντ που πίεζαν για έξοδο της χώρας στον πόλεμο στο πλευρό τους (χωρίς κανένα αντάλλαγμα) και σχηματίστηκε κυβέρνηση υπό τον υπέργηρο Στέφανο Σκουλούδη. Δεν άργησε κι εκείνος να παραιτηθεί και ο Ζαΐμης ανέλαβε ξανά για τρεις μήνες.

Το 1916 έγινε συλλαλητήριο των Βενιζελικών στην Αθήνα. Ο Βενιζέλος ανακοίνωσε στο λαό την πλήρη διαφωνία του με τους χειρισμούς του Στέμματος. Τέθηκε επικεφαλής του Κινήματος Εθνικής Άμυνας με έδρα τη Θεσσαλονίκη. Η εκκλησία αφόρισε τον Βενιζέλο και το ομοίωμα του λιθοβολήθηκε.

Μολαταύτα οι κυβερνήσεις στην Αθήνα δεν ασκούσαν ουσιαστική διακυβέρνηση και ο Βενιζέλος επέστρεψε στην Αθήνα. Ο τότε Πρωθυπουργός Ζαΐμης αμέσως παραιτήθηκε και ανέλαβε ο Βενιζέλος στη θέση του Πρωθυπουργού. 

Το 1926 σχημάτισε για έκτη φορά Κυβέρνηση Αλέξανδρου Ζαΐμη— αυτή τη φορά οικουμενική Κυβέρνηση, παραμένοντας μέχρι το 1928 οπότε και επέστρεψε στην Ελλάδα ο Ελευθέριος Βενιζέλος.

Το 1929 εξελέγη γερουσιαστής και εν συνεχεία πρόεδρος της γερουσίας. Υπό την ιδιότητα αυτή ανέλαβε την Προεδρία της Δημοκρατίας. Ο Βενιζέλος δικαιολόγησε την επιλογή του για το πρόσωπο του Ζαΐμη ότι προερχόταν από ιστορική οικογένεια. 

Ο Ζαΐμης μπορεί να ήταν μια ουδέτερη προσωπικότητα, να στερείτο δυναμισμό αλλά είχε πολιτικό ένστικτο και, κατά μερικούς επικριτές, γνώριζε που φυσάει ο άνεμος και σε ποιόν έπρεπε να υποκλιθεί.

Υποσημειώσεις:

(1)  Λύντια Τρίχα "Χαρίλαος Τρικούπης", σελ. 180 " Βουλευτής και υπουργός επί Οθωνα, ο Θρασύβουλος Ζαΐμης (1825-1880) ήταν γόνος οικογένειας προυχόντων των Καλαβρύτων, όπου και πολιτευόταν. Είχε πρωτοστατήσει στην αντιοθωνική επανάσταση και διετέλεσε κατόπιν υπουργός στις κυβερνήσεις Βούλγαρη, Κανάρη και Δεληγεώργη. Το 1869 σχημάτισε την πρώτη του κυβέρνηση και το 1871 μια βραχύβια δεύτερη. Ευσυνείδητος, μετριοπαθής και συντηρητικός, πολιτεύθηκε πάντα σε χαμηλούς τόνους".

(2)  Η Εθνική Τράπεζα ήταν μονοπώλιο, η οποία ήταν αντιβενιζελική και συντηρητικής ισχύος.  

(3) Μια ενδιαφέρουσα ομιλία του Γιώργου Μαυρογορδάτου με τίτλο: "Ο Εθνικός Διχασμός, οι επιχειρηματίες, οι Τράπεζες" στην οποία αναλύει ποιες κοινωνικές και ταξικές δυνάμεις στήριξαν τα κόμματα. Η Βενιζελική επιχειρηματική αστική τάξη υποστήριξε την είσοδο στον πόλεμο με την Αντάντ όχι μόνον εξαιτίας των παραδοσιακών δεσμών κυρίως με Αγγλία ούτε μόνο με την προσδοκία πολεμικών κερδών. Ο πόλεμος πρόσφερε την ευκαιρία των  αλυτρωτικών στόχων και την εδαφική επέκταση. Η επέκταση του κράτους, άρα και της αγοράς θα ενσωμάτωνε όσο το δυνατόν μεγαλύτερο μέρος από τον οικονομικό  χώρο που η τάξη αυτή δρούσε μέχρι τότε ως αστική τάξη της διασποράς. Το 1919 ο Βενιζέλος είπε πει στους επιχειρηματίες που διαμαρτύρονταν για τη νέα φορολογία εισοδήματος, "Διπλασίασα την Ελλάδα- δηλαδή τις δουλειές σας". Ενώ για τους Αντιβενιζελικούς, ο συνδετικός κρίκος αποτελούσε η αντίδραση στον Βενιζέλο. Υπήρχαν επιχειρηματίες που είχαν δεσμούς με τη Γερμανία και την Αυστρία. Υπήρχαν ακόμα και οι γαιοκτήμονες τσιφλικάδες που ήθελαν να αποτρέψουν το φάσμα της μεταρρύθμισης και γενικά συντηρητικοί καιροσκόποι, έτοιμοι να εκμεταλλευτούν τον διχασμό για να ανακόψουν και να αναστρέψουν τις κοινωνικές και πολιτιστικές μεταρρυθμίσεις του Βενιζελισμού. Αλλά καθοριστικότερο σημείο ήταν η αντεπίθεση της κρατικοδίαιτης αστικής τάξης πίσω και γύρω από το στέμμα που ήθελε να συντρίψει την Βενιζελική ηγεμονία και να κερδίσει τη χαμένη εξουσία. 

https://www.blod.gr/lectures/o-ethnikos-dihasmos-oi-epiheirimaties-oi-trapezes/