ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΤΣΟΛΑΚΟΓΛΟΥ

 

1886- 1948

Τμήμα 14/196

Όταν αποφασίστηκε να συμπεριληφθεί ο Γεώργιος Τσολάκογλου στα κείμενά μας,  ένας από τους Πρωθυπουργούς της ναζιστικής κατοχής,  ο οποίος έχει δικαστεί ως προδότης, φάνταζε ως πολύ μεγάλο τόλμημα και δημιούργησε ανάμεικτα και στενάχωρα συναισθήματα.

Ισχυρίστηκε ότι συνθηκολόγησε λόγω των στρατιωτών του – ότι η συνέχιση του πολέμου όταν εισέβαλαν οι Γερμανοί θα ήταν αυτοκτονία, ωστόσο δέχτηκε να πεθάνουν, μόνο στην Αθήνα, πάνω από 60,000 ψυχές από το λιμό.

Ισχυρίστηκε ότι συνθηκολόγησε  προκειμένου να αποφευχθεί η μετατροπή της Ελλάδας σε ιταλικό προτεκτοράτο  καθώς  επίσης να αποτραπεί η απόσπαση Ελληνικών εδαφών από τους Βούλγαρους. Εντούτοις, από τους πρώτους μήνες έχασε αυτά τα δύο στοιχήματα.

Ο  Γιώργος Τσολάκογλου ήταν στρατιωτικός καριέρας χωρίς καμία πολιτική εμπειρία - ο οποίος όχι μόνο παρέδωσε τη χώρα στους Γερμανούς το 1941 αλλά την ίδια εποχή προσφέρθηκε να γίνει Πρωθυπουργός της Ελλάδας. Δηλαδή συνεργάτης των γερμανικών Αρχών Κατοχής. Ήταν μια αναπάντεχη εξέλιξη που ξάφνιασε ακόμα και τον Χίτλερ. Κατά τη διάρκεια της 19μηνης θητείας  του οι Γερμανοί και οι Ιταλοί άρχισαν τον συστηματικό βιασμό της χώρας.  Οι Έλληνες έζησαν τον χειρότερο λιμό στην ιστορία  της. Μα σαν να μην έφθανε αυτό,  το 1942 έζησαν τον  πιο σκληρό χειμώνα.

Στο τέλος εκείνης της χρονιάς, οι Γερμανοί, οι οποίοι θεωρούσαν την Ελλάδα κάτι σαν side show στο δρόμο της παγκόσμιας κυριαρχίας απλώς αντικατέστησαν τον Τσολάκογλου με τον Λογοθετόπουλο.

Το πλαίσιο της κατάστασης στην Ευρώπη, Γερμανία και Ιταλία,  στην Ελλάδα και ποιοι ήταν οι γεωπολιτικοί στόχοι των συμμάχων της Ελλάδας

Οι εδαφικές φιλοδοξίες της Γερμανίας, η τεράστια όρεξη του Μουσολίνι καθώς και οι γεωπολιτική στόχοι των συμμάχων της Ελλάδας κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου είναι μερικά από τα ζητήματα της εποχής. Επίσης, η διπλή ηγεσία της Ελλάδας: ο ένας εκ των οποίων, ο Βασιλιάς και τέλος η νοοτροπία των στρατιωτικών καριέρας, σαν τον Τσολάκογλου.   

Εκείνο τον Απρίλιο του 1941 ο Βασιλιάς αντιμετώπιζε ένα ανεμοστρόβιλο από γεγονότα.  Ενώ είχε διορίσει στις 29 Ιανουαρίου 1941 τον  τραπεζίτη Αλέξανδρο Κορυζή για πρωθυπουργό (μετά τον θάνατο του Ιωάννη Μεταξά) εκείνος επέλεξε να αυτοκτονήσει στις 18 Απριλίου 1941 παρά να αντιμετωπίσει την Γερμανική κατοχή - 12 ημέρες μετά την εισβολή των Γερμανών στην Ελλάδα.  Ο Τσολάκογλου χωρίς άνωθεν εντολή συνθηκολογεί με τους Γερμανούς και στη συνέχεια αυτό-προτείνεται για αρχηγό συνεργασίας με τους Γερμανούς.  (Στα απομνημονεύματά του ο Τσολάκογλου γράφει ότι του το πρότειναν οι Γερμανοί). Θα είχε αξία να γνωρίζαμε ακριβώς πότε.

Η Ζωή του

Ο Γ. Τσολάκογλου γεννήθηκε το 1886 στο χωριό Ρεντίνα κοντά στην Καρδίτσα της Θεσσαλίας. Ο  παππούς του ήταν μέλος της Φιλικής Εταιρείας, ο οποίος απαγχονίστηκε στη Λάρισα μετά από διαταγή του Χουρσίτ Πασά το 1822. 

Μόλις το 1881 η  Θεσσαλία προσαρτήθηκε στο ανεξάρτητο Ελληνικό κράτος και ο δρόμος για πολλούς νέους τότε- χωρίς  σχέσεις με την Αθήνα- ήταν ο στρατός. Το 1912 αποφοίτησε από τη Σχολή Υπαξιωματικών ως ανθυπολοχαγός Πεζικού και τοποθετήθηκε στο 4^ο Σύνταγμα Πεζικού Λαρίσης.

Ο Τσολάκογλου συμμετείχε στις κυριότερες μάχες στους Βαλκανικούς Πολέμους και στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.  Συμμετείχε στις εκστρατείες στην Ουκρανία και στην Μικρά Ασία ως διοικητής του 1/39ου Τάγματος Ευζώνων και αργότερα ως επιτελάρχης της IV Μεραρχίας, κατά την επίθεση του Αυγούστου το 1922 όπου έζησε τον πόλεμο και την ταπείνωση του Ελληνικού στρατού.

Η ήττα του 1922 άφησε ανεξίτηλα σημάδια στην ψυχή του Ελληνικού πληθυσμού και ακόμα περισσότερο στο ανθρώπινο δυναμικό του στρατού, ο οποίος πολεμούσε συνεχόμενα από το 1912. Εντούτοις, προδόθηκαν από την ίδια την πολιτική ηγεσία  τους καθώς και από τους συμμάχους: τους Άγγλους, τους Γάλλους και τους Ιταλούς που αποφάσισαν να εγκαταλείψουν την Ελληνική πλευρά και να στηρίξουν τους Τούρκους εθνικιστές. 

(Η Γαλλία, η οποία είχε αρχικά ενθαρρύνει τους Έλληνες να μπουν στην Μικρά Ασία το 1919, έκαναν 180 μοίρες στροφή και συμμάχησαν με την Τουρκία προκειμένου να πετύχουν τους γεωπολιτικούς στόχους στην Μέση Ανατολή. Συμφώνησαν με την απαίτηση της Τουρκικής κυβέρνησης για την άμεση εκκένωση των Ελληνικών δυνάμεων. Επιπλέον, πρόσφεραν στους Τούρκους τα καράβια τους και το οπλοστάσιό τους. Στη συνέχεια η Ιταλία  ακολούθησε και η Αγγλία δήλωσε ουδετερότητα. Αλλά η προδοσία της Γαλλίας πόνεσε πιο πολύ.)

Δεν είναι να απορείς που ο έτερος Θεσσαλός, ο Νικόλαος Πλαστήρας ηγήθηκε το πραξικόπημα ενάντια στους κυβερνώντες για τους οποίους θεωρούσε υπεύθυνους για την πανωλεθρία.

Κατά τη διάρκεια της στρατιωτικής θητείας του Τσολάκογλου, και συγκεκριμένα, από το 1924 έως το τέλος του 1935 με την επιστροφή του μη δημοφιλούς Βασιλιά, υπήρχαν αρκετά πραξικοπήματα τα οποία δημιούργησαν μια ασταθή κατάσταση στη χώρα.

Σε αυτές τις αναταραχές, ο στρατιωτικός έπρεπε να κρατάει αποστάσεις ή αν ήταν τυχερός να είχε υποστηρίξει τον νικητή προκειμένου να κρατήσει τη θέση του στον στρατό. Μάλλον ο Τσολάκογλου έκανε λίγο από τα δύο. Το 1923 προήχθη σε Αντισυνταγματάρχη  και το 1925 σε Συνταγματάρχη   και ανώτατος πλέον αξιωματικός το 1935, διοίκησε διαδοχικά: Μεραρχία, την Σχολή Ευελπίδων, και το Γ΄ Σώμα Στρατού, του οποίου τη διοίκηση ανέλαβε αφού παρέδωσε τη διοίκηση της Κρήτης που είχε αναλάβει το 1938, όταν ξέσπασε ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος.

Με πρόσχημα τον κομμουνιστικό κίνδυνο και με την συγκατάθεση του Βασιλιά Γεωργίου Β’, ο Ιωάννης Μεταξάς επέβαλε δικτατορία στις 4 Αυγούστου 1936 επιβάλλοντας πραξικοπηματικά την κατάργηση του κοινοβουλευτισμού. Ο Μεταξάς, ο οποίος ήταν ακόμα ένας στρατιωτικός καριέρας ο οποίος είχε γίνει πολιτικός, πίστεψε ότι θα μπορούσε να επιλύσει τα προβλήματα της χώρας.

Ο Μεταξάς και ο Γεώργιος Β'
 

Προκειμένου να κρατήσει τον εξαντλημένο και ανήσυχο πληθυσμό υπό τον έλεγχό του δημιούργησε ένα εσωτερικό εχθρό που όφειλε να γιγαντώσει και στη συνέχεια να κατατροπώσει: τους κομμουνιστές. Σε ένα μεγάλο βαθμό το καθεστώς του Μεταξά επικεντρώθηκε στο να  συλλαμβάνει τους αριστερούς και να δημιουργήσει ένα είδος δικού του φασισμού στην Ελλάδα.

Το 1930  η Ελλάδα δεν είχε κάποια ατζέντα επεκτατισμού. Είχε αρκετά εσωτερικά προβλήματα μετά την υπογραφή της Σύμβασης περί ανταλλαγής Ελληνικών και Τούρκικων πληθυσμών που υπογράφηκε στη Λωζάνη της Ελβετίας στις 30 Ιανουαρίου 1923 από τις κυβερνήσεις της Ελλάδας και της Τουρκίας.  Ενώ το αστέρι του επεκτατισμού  της Ελλάδας είχε σβήσει, το αστέρι  της Ιταλίας ανερχόταν. 

 Η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία αποκαθίσταται: Τα όνειρα του επεκτατισμού

Μάλλον είναι πιο γνωστή η ιδεολογία των Γερμανών, – η  οποία έφτασε στα άκρα επί Χίτλερ- το λεγόμενο lebensraum,  δηλαδή την επέκταση της εδαφικής περιοχής ή του ζωτικού χώρου  προκειμένου να υπάρχει αρκετό έδαφος  και πόρους για τον λαό του από τις προσπάθειες του Μουσολίνι να κατακτήσει τα Βαλκάνια και την Τουρκία έτσι ώστε να δημιουργήσει μια αυτοκρατορία που η έκτασή της θα επεκτεινόταν από την Αλβανία μέχρι τον Περσικό κόλπο.  

Πράγματι, οι διεκδικήσεις και οι πιέσεις της Ιταλίας στην Ελλάδα έχουν  ιστορία.

Η Ιταλία ήδη είχε τα Δωδεκάνησα (Τα Ιταλικά νησιά του Αιγαίου) από το 1912 και τα είχε επίσημα προσαρτήσει το 1923. Πέραν τούτου, είχαν εισβάλει και κατακτήσει την Αλβανία τον Απρίλιο του 1939. Και τα δύο χρήσιμα εφόδια για την αυτοκρατορία τους. 

Το σχέδιο του Μουσολίνι ήταν να προσαρτήσει τα Ιόνια νησιά με τις Κυκλάδες και τις Σποράδες, και να τα διοικούν. Η νομική αξίωση του στηριζόταν στο ότι κάποτε ήταν Ενετικά. Η  Ήπειρος και η Ακαρνανία θα  χωριζόταν από την Ελλάδα και θα το ονόμαζαν Βασίλειο της Αλβανίας, η οποία θα έπαιρνε την βόρειο δυτική γραμμή: Φλώρινα, Πίνδος ‘Αρτα και Πρέβεζα. Το υπόλοιπο μαζί με άλλες περιοχές των Βαλκανίων θα ήταν περιοχές επιρροής της Ιταλικής αυτοκρατορίας.   

Όταν η Γερμανία προχώρησε ανατολικά τον Σεπτέμβριο του 1940, ο Μουσολίνι αποφάσισε ότι έπρεπε να δείξει στον Χίτλερ ότι μπορούσε εξίσου να κάνει έφοδο. Πίστευε ότι η Ελλάδα θα ήταν ένα εύκολο πέρασμα μερικών ημερών. Μεγάλο λάθος.

Όταν η Ιταλία παρέδωσε το τελεσίγραφο στον Μεταξά στις 28 Οκτωβρίου το 1940 απαιτώντας να εισβάλει στην Ελλάδα προκειμένου να παραδώσει αμαχητί και χωρίς διαπραγματεύσεις πάτρια εδάφη ο Μεταξάς αρνήθηκε - το μεγάλο ΟΧΙ- και όλη η χώρα σύσσωμη σηκώθηκε να υπερασπιστεί την πατρίδα. Οι αρχηγοί της αριστεράς μέσα από τις φυλακές ή από την εξορία έβγαλαν ανακοινώσεις να ενωθούν στον αγώνα: Η Ανακοίνωση του Ζαχαριάδη.

«Προς το λαό της Ελλάδας...Ο κάθε βράχος, η κάθε ρεματιά, το κάθε χωριό...να γίνει φρούριο του εθνικοαπελευθερωτικού αγώνα...Στον πόλεμο αυτό που διευθύνει η κυβέρνηση Μεταξά, όλοι μας πρέπει να δώσουμε όλες μας τις δυνάμεις, δίχως επιφύλαξη»

Ο Μεταξάς ακολούθησε την στρατηγική του Ελ. Βενιζέλου και φρόντισε – γιατί το πίστευε- να διατηρήσει την Ελλάδα συνδεδεμένοι με τις δυτικές δυνάμεις παρότι ήταν γερμανόφιλος. Το  1936 μιλώντας στη Βουλή ο πρωθυπουργός Μεταξάς θα τονίσει «την πατροπαράδοτον πίστιν του λαού προς την ελληνοβρετανικήν φιλίαν» ενώ το 1934 στο Μυστικό Συμβούλιο Αρχηγών δήλωσε: «Η Ελλάς δύναται να θέσει ως δόγμα πολιτικόν ότι εν  ουδεμιά περιπτώσει δύναται να ευρεθή εις στρατόπεδον αντίθετον εκείνου εις το οποίον θα ευρίσκετο η Αγγλία. Δυνάμεθα τούτο να το θεωρήσωμεν ως δόγμα. Εγώ τουλάχιστον το ασπάζομαι».  (1)

Είναι βέβαιο ότι ο Βασιλιάς Γεώργιος ο Β’ δεν είχε καμία ιδιαίτερη αγάπη για τους Έλληνες.  Είχε εξοριστεί δύο φορές στο παρελθόν και σε μια επιστολή του είχε γράψει ότι οι Έλληνες είναι ανατολίτες και απείθαρχοι.  Ωστόσο, ο Βασιλιάς ήταν αγγλόφιλος και οι Άγγλοι τον έβλεπαν σαν φίλο που θα προωθούσε τις εμπορικές σχέσεις που είχαν πληγεί από την διείσδυση των Γερμανικών εμπορικών σχέσεων. Πράγματι, οι έμποροι, βιομήχανοι, εφοπλιστές, εργολάβοι, πολιτικοί μηχανικοί και άλλοι συνεργαζόταν προπολεμικά και συνεργάστηκαν στη συνέχεια, κατά τη διάρκεια της κατοχής,  με τους Γερμανούς. (2)

Το  1940, ο Τσολάκογλου είχε  φθάσει στον βαθμό του αντιστράτηγου και ήταν διοικητής του Γ΄ Σώματος Στρατού στη Δυτική Μακεδονία. Ο Τσολάκογλου κατάφερε να διώξει τους Ιταλούς πίσω στην Αλβανία.

Όπως έγραψε σε έρευνα της η ιστορικός  Μαρίνας Πετράκη : «Μια μικρή χώρα στο μέσον μιας ανίσχυρης κατακτημένης Ευρώπης έστελνε μηνύματα θάρρους, αποφασιστικότητας και αντίστασης εναντίον των δυνάμεων του ολοκληρωτισμού και προδιέγραφε το μέλλον της με το μέρος των νικητών.»

Εν τω μεταξύ

Ο Μεταξάς πεθαίνει τέλη Γενάρη το 1941 και αντικαθίσταται στις 29 Ιανουαρίου από τον  τραπεζίτη Αλέξανδρο Κορυζή.

Οι Άγγλοι παρατηρώντας τον επεκτατισμό της Ιταλίας και υπολογίζοντας την αντίδραση της Γερμανίας έστειλαν  στις 7 Μαρτίου το 1941,  58,000 στρατιώτες από την Αγγλία, Νέα Ζηλανδία και Αυστραλία και από τη Βόρεια Αφρική προκειμένου να οχυρώσουν τη γραμμή Όλυμπος- Βέρμιο στην Ελλάδα. Αλλά είχαν αργήσει.

Προκειμένου να σώσει τον Μουσολίνι από την ταπεινωτική ήττα και ανησυχώντας μήπως καταστεί η Ελλάδα βρετανικό προγεφύρωμα στα Βαλκάνια ο  Χίτλερ αποφασίζει να εισβάλλει στην Ελλάδα στις 6 Απριλίου 1941 από τα βόρεια σύνορα της χώρας. Βοήθησε ότι είχαν το πράσινο φως από την Βουλγαρία που μόλις 31 ημέρες νωρίτερα είχαν ενωθεί με τον Άξονα με την ελπίδα ότι θα αποκτούσαν έδαφος από την Ελλάδα.  Η Γερμανία πήρε την Θεσσαλονίκη την 3η ημέρα.  

Στις 18 Απριλίου (Μεγάλη Παρασκευή), συγκροτείται στο Τατόι, στα ανάκτορα, σύσκεψη. Έλαβαν μέρος ο Γεώργιος ο Β’, ο Πρωθυπουργός Αλέξανδρος Κορυζής, ο Άγγλος πρεσβευτής, ο στρατηγός Ουίλσων, ο αρχιστράτηγος Παπάγος, ο στρατηγός της αεροπορίας Ντ’ Αλμπιάκ, ο ναύαρχος Τερλ. Ενώ η κατάσταση στο μέτωπο ήταν πιεστική, η ανώτατη ηγεσία του στρατού και η κυβέρνηση επέμεναν στην άποψή τους για συνέχιση του πολέμου. Ωστόσο, όλα τα μηνύματα από εκεί απάνω έπειθαν πως αυτό είναι αδύνατο».

(Οι Άγγλοι συμβούλεψαν τον Βασιλιά να καθυστερήσει την συνθηκολόγηση προκειμένου να έχουν αρκετό χρόνο να εκκενώσουν τα στρατεύματά τους πριν οι Γερμανοί προχωρήσουν προς τον Νότο.)

Στη σύσκεψη αυτή ο Αλέξανδρος Κορυζής ζητά να παραιτηθεί αλλά ο Βασιλιάς αρνήθηκε να δεχτεί την παραίτησή του και ακολούθησε μια έντονη συζήτηση και στη συνέχεια  ο Αλ. Κορυζής αποχώρησε από τη σύσκεψη και πήγε σπίτι του όπου κλείστηκε στο γραφείο του και αυτοκτόνησε με δύο σφαίρες στην καρδιά.

Χωρίς άνωθεν εντολή ο αντιστράτηγος Τσολάκογλου, στις 21 Απριλίου υπέγραψε στη Λάρισα τη συνθηκολόγηση του ελληνικού στρατού κάτι που επαναλήφθηκε δύο ημέρες μετά στην Θεσσαλονίκη με την παρουσία Ιταλών αξιωματούχων.

Ενώ ο Winston Churchill μιλώντας στους Βρετανούς προκειμένου να ενισχύσει το αίσθημα  του πατριωτισμού λέει "Είμαστε θεματοφύλακες της χώρας μας",  στις 22 Απριλίου η ελληνική κυβέρνηση και ο βασιλιάς αναχώρησαν από την Αθήνα με προορισμό την Κρήτη, το τελευταίο φρούριο της Ελλάδας.   

Αξίζει, ωστόσο, να σημειωθεί εδώ ότι και ο Βασιλιάς  Leopold III του Βελγίου,  η Βασίλισσα της Wilhelmina της Ολλανδίας, ο Βασιλιάς Haakon VII της Νορβηγίας, η Μεγάλη Δούκισσα Charlotte του Λουξεμβούργου και ο Βασιλιάς Πέτρος ΙΙ της Γιουγκοσλαβίας εγκατέλειψαν τη χώρα τους όταν ξέσπασε ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος καθώς και οι κυβερνήσεις τους εγκαταστάθηκαν στο Λονδίνο.  Ενώ, η Βασιλική οικογένεια της Μεγάλης Βρετανίας έμεινε ως σημείο αναφοράς για το έθνος τους.

Ο ιστορικός Μαρκ Μαζάουερ στο βιβλίο του «Στην Ελλάδα του Χίτλερ - Η εμπειρία της κατοχής»: «Η χώρα έμεινε χωρίς ηγεσία, ενώ Βασιλιάς, πολιτικοί και στρατηγοί λογομαχούσαν για το ποιος θα  διαδεχόταν τον Αλ. Κορυζή,  οι εύπορες οικογένειες με ισχυρές διασυνδέσεις ζύγιζαν κατά πόσο έπρεπε να εγκαταλείψουν τη χώρα. Η γερμανική αεροπορία δυναμώνει τις επιθέσεις της σε λιμάνια και πόλεις. Ο κόσμος έφευγε από τις πόλεις και έπιανε τους λόφους.»  

Θα ήταν διαφορετική η εξέλιξη αν υπήρχε πολιτική ηγεσία;

Ο Τσολάκογλου θεώρησε την απόφαση του Βασιλιά  να εγκαταλείψει τη χώρα ως εγκληματική. Ο Τσολάκογλου πίστευε ότι θα αιχμαλωτιστούν τα 14  τάγματα του από τους Ιταλούς. Τους Ιταλούς που ήδη είχε νικήσει. Δεν ένιωθε καμία συμπάθεια για τους Άγγλους που είχαν εγκαταλείψει τους Έλληνες της Σμύρνης το 1922 και που συμβούλεψαν τον βασιλιά να  εγκαταλείψει την Αθήνα.

Φαίνεται ότι ο Τσολάκογλου δεν είχε καταλάβει την αποφασιστικότητα του Churchill – την κατηγορηματική άρνηση του να δεχθεί το ενδεχόμενο της ήττας ή να διαπραγματευτεί με τους Ναζί.

Ο στρατηγός Αλέξανδρος Παπάγος, αρχηγός των δυνάμεων του στρατού ξηράς της χώρας, καταγγέλει την «πρωτοβουλία» του Τσολάκογλου ως αντίθετη προς τα συμφέροντα της πατρίδας με τηλεγράφημά του στον Διοικητή Στρατιάς Ηπείρου: «Πληροφορούμαι ότι αντιστράτηγος Τσολάκογλου ανέλαβε πρωτοβουλίαν συνθηκολογήσεως. Δεν κατανοήθη παρά πάντων ότι ύψιστα συμφέροντα Πατρίδος απαγορεύουσι τούτο. Επικαλούμαι πατριωτισμόν πάντων. Στρατός δέον αγωνισθή μέχρις εσχάτου ορίου δυνατοτήτων του. Αντικαταστήσατε αμέσως Τσολάκογλου»… 

Ποιος ακριβώς να αντικαταστήσει τον Τσολάκογλου;

Ο Παναγιώτης Κανελλόπουλος (αργότερα Πρωθυπουργός) ο άτυπος σύμβουλος του, σοκαρισμένος από την πρωτοβουλία του Τσολάκογλου του είπε:  Παίζεις με την  στρατιωτική τιμή και τη ζωή σου με αυτό που κάνεις. Η απάντηση του Τσολάκογλου ήταν: Και ποιος νοιάζεται; Το έθνος μας είναι σε μεγάλο κίνδυνο. Τέτοιες στιγμές της ζωής μας η τιμή ενός ανθρώπου δεν έχει καμία αξία. 

Στις 26  Απριλίου ο Τσολάκογλου προτείνει στους Γερμανούς να αναλάβει  ο ίδιος τον σχηματισμό μιας κυβέρνησης συνεργασίας και στις 29 Απριλίου ο Τσολάκογλου ορκίστηκε Πρωθυπουργός την Ελλάδας.  

Στο ραδιοφωνικό διάγγελμα έδωσε δύο εξηγήσεις και μια υπόσχεση στο Ελληνικό λαό. {…} η συνέχιση του πολέμου θα ισοδυναμούσε «με σφαγιασμόν και αυτοκτονίαν». Η δεύτερη εξήγηση αφορούσε το ζήτημα του νόμιμου φορέα της εξουσίας επί των Ελλήνων και ότι η δική του «είναι η μόνη νόμιμος Κυβέρνησις εν Ελλάδι». Ότι η κυβέρνηση του ετράπη εις φυγήν απώλεσε τη νομιμοποίησή της διότι εγκατέλειψε τον ελληνικό λαό σε μια τόσο κρίσιμη στιγμή. Αντίθετα, παρουσίασε ως δεδομένη την αυθαίρετη εκτίμηση ότι η δική του κυβέρνηση αντλούσε την εξουσία της από την κυρίαρχη θέληση του ελληνικού λαού. Τέλος, η υπόσχεση του Τσολάκογλου ήταν ότι όλοι θα αισθανόταν την ύπαρξη μιας ελληνικής εξουσίας η οποία θα φρόντιζε τα δικά του συμφέροντα.  

Αξίζει να σημειωθεί στις 8 Μαΐου ότι ο Τσολάκογλου προσκάλεσε σε συνάντηση τους πολιτικούς (εκτός από τους κομμουνιστές και τους σοσιαλιστές) οι οποίοι ανταποκρίθηκαν στο κάλεσμά του και με αυτόν τον τρόπο πρόσφεραν την στήριξή τους. Κατά πολλούς ήταν μεγάλο λάθος. Στην συνάντηση παρευρέθηκαν: ο Θεόδωρος Πάγκαλος, Στυλιανός Γονατάς, Αλέξανδρος Οθωναίος, Δημήτριος Μάξιμος, Κωνσταντίνος Τσαλδάρης, Γεώργιος Παπανδρέου, Παναγιώτης Κανελλόπουλος, Βασίλειος Δεληγιάννης, Γεώργιος Πεσμαζόγλου, Γεώργιος Μερκούρης, και Περικλής Ράλλης.

Οι Γερμανοί βρήκαν ένα πρόσωπο να διαπραγματευτούν όσα ζητήματα προέκυπταν μετά τη στρατιωτική κατοχή της χώρας. Οι Γερμανοί διπλωμάτες θεωρούσαν τον Τσολάκογλου απολίτικο και η απόφασή του να σχηματίσει κυβέρνηση συνεργασίας ερμηνεύτηκε από τους διπλωμάτες ότι ήθελε να αποφευχθεί η μετατροπή της Ελλάδας σε ιταλικό προτεκτοράτο  και να αποτραπεί η απόσπαση εδαφών από τους Βούλγαρους συμμάχους των Γερμανών.

Και η Ελλάδα πέρασε από το στρατόπεδο της αντίστασης κατά των εισβολέων σε αυτό της συνεργασίας.

Τέλη Μαΐου ο Βασιλιάς εγκατέλειψε την Κρήτη - το τελευταίο φρούριο της Ελλάδας - όπως εισέβαλαν το νησί. Ήταν επικεφαλής της κυβέρνησης του Κάιρου στην εξορία την οποία υποστήριζαν οι Άγγλοι. Μαζί με τον Βασιλιά ήταν  οι πολιτικοί της χώρας και 2-3 μέλη από το καθεστώς του Μεταξά. 

Η συνέχεια

Οι στρατιώτες του Τσολάκογλου πράγματι επέστρεψαν στο σπίτι τους αλλά οι Γερμανοί δεν ήταν φίλοι μας όπως ο ίδιος είχε πει στο διάγγελμά του.  Ήταν  αδίστακτοι κατακτητές και μάτωσαν με τον χειρότερο τρόπο την Ελλάδα.

·    Ο Τσολάκογλου ζήτησε να αναπτυχθούν μόνο γερμανικά στρατεύματα κατοχής αλλά ο Χίτλερ ανακοίνωσε την παράδοση της Ελλάδας στην προστασία της Ιταλίας.

·    Στις 10 Μαΐου το 1941 οι Γερμανοί παραχώρησαν στους Βούλγαρους συμμάχους τους την Ανατολική Μακεδονία και τη Θράκη (εκτός από τη ζώνη των συνόρων στον 'Εβρο).

Όποιες ελπίδες αν είχε ο Τσολάκογλου να βοηθήσει εξαφανίστηκαν.  Η κυβέρνηση του ήταν ανίκανη και ακόμα χειρότερα δεν μπορούσε να επηρεάσει τους κατακτητές.  Ο Ελληνικός στρατός βρισκόταν σε αποσύνθεση.  

Δεν μπόρεσε να αποτρέψει τον λιμό του 1942. Τα κρατικά συσσίτια δεν λειτούργησαν σωστά. Όταν ήρθε στην Ελλάδα ο Πώλ Μον, ο Πρόεδρος της Επιτροπής Διαχειρίσεως Βοηθημάτων του Διεθνούς Ερυθρού Σταυρού, έγραψε ότι «δεν μπορούσε να απομείνει αμφιβολία ότι ολόκληρο το σύστημα των λαϊκών συσσιτίων αποτελούσε ένα τεράστιο σκάνδαλο, με κύριους συντελεστές του τη διαφθορά και τη σπατάλη.»

Ο Πώλ Μον περιγράφει την Αθήνα όπως την είδε: «Η πόλη παρουσίαζε θέαμα απελπιστικό. Άντρες πεινασμένοι, με τα μάγουλα ρουφηγμένα, σέρνονταν στους δρόμους. Παιδιά, με όψη σταχτιά και γάμπες λιγνές σαν πόδια αράχνης, μάχονται με τα σκυλιά γύρω στους σωρούς των σκουπιδιών. Όταν το φθινόπωρο του 1941 άρχισε το κρύο, οι άνθρωποι έπεφταν στους δρόμους από εξάντληση. Τους μήνες εκείνου του χειμώνα σκόνταφτε κανείς κάθε πρωί πάνω σε πτώματα. Σε διάφορες συνοικίες της Αθήνας οργανώθηκαν νεκροφυλάκεια. Τα καμιόνια της δημαρχίας έκαναν κάθε μέρα τον γύρο τους, για να μαζεύουν τους πεθαμένους. Στα νεκροταφεία τους σώριαζαν τον έναν πάνω στον άλλο. Ο σεβασμός για τους νεκρούς, τόσο βαθιά ριζωμένος στους Έλληνες, είχε στομωθεί.»

Μόνο για όλες τις υπηρεσίες της Χωροφυλακής αποφάσισε ο Τσολάκογλου τη χορήγηση τροφίμων «χάρη στην ευγενή χειρονομία των Ιταλικών αρχών». Έτσι θα μπορούσαν  να «αφοσιωθούν στο έργο της διεξαγωγής του αγώνος κατά του εσωτερικού εχθρού  της Πατρίδος»- που δεν ήταν άλλο από το αντιστασιακό κίνημα. Περίεργο που ο Τσολάκογλου δεν έδειξε καμία συγκίνηση για τους 250.000 νεκρούς από την πείνα. (3)

Πέραν τούτου, η κυβέρνηση του Τσολάκογλου παρέδωσε στους Γερμανούς τους κομμουνιστές και τους αριστερούς οι οποίοι βρισκόταν στις ελληνικές φυλακές υπό του Μεταξά. Πολλοί πέθαναν σε Γερμανικά στρατόπεδα συγκέντρωσης ή σε ελληνικές φυλακές.

Τον Δεκέμβριο του 1942 διορίστηκε πρωθυπουργός ο Κωνσταντίνος Λογοθετόπουλος.

Μετά την απελευθέρωση, ο Τσολάκογλου συνελήφθη και φυλακίσθηκε στις Φυλακές Αβέρωφ κατηγορούμενος για παράνομη συνθηκολόγηση που είχε προβεί με τον εχθρό, χαρακτηριζόμενη ως «συνθηκολόγησιν εν ανοικτώ πεδίω» και «πριν η υπ' αυτόν στρατιωτική δύναμις εκπληρώση πάν ό,τι το στρατιωτικόν καθήκον επιβάλλει», καθώς και για εθνική αναξιότητα για τη συνεργασία του, στη συνέχεια, με τις κατοχικές Δυνάμεις, αναλαμβάνοντας πρωθυπουργός της χώρας. Η δίκη του ξεκίνησε στις 21 Φεβρουαρίου και έληξε στις 31 Μαΐου του 1945. Η δε απολογία του ήταν ιδιαίτερα λακωνική και περιεκτική.

21/2/1945, στην αίθουσα του Πρωτοδικείου Αθηνών της οδού Σανταρόζα. Δεξιά ο Γ. Τσολάκογλου  και δίπλα του ο Ιωάννης Ράλλης. Από το βιβλίο του Μενέλαου Χαραλαμπίδη, "Οι Δωσίλογοι".  

Το Ειδικό Δικαστήριο τον καταδίκασε σε θάνατο, ενώ ταυτόχρονα το ίδιο δικαστήριο ζήτησε τη μετατροπή της ποινής σε ισόβια δεσμά αναγνωρίζοντας την «λαμπράν πολεμικήν δράσιν του» μέχρι την συνθηκολόγηση με τους Γερμανούς.

Έτσι, το Συμβούλιο Χαρίτων συνήλθε στις 19 Αυγούστου του 1945 και μετέτρεψε την ποινή σε ισόβια κάθειρξη και ακολούθως οδηγήθηκε στις Φυλακές Ζελιώτη της Αθήνας.

Ο Τσολάκογλου πέθανε το 1948 και η κηδεία του έγινε στο Α΄ Νεκροταφείο Αθηνών κάτω από τον ίδιο νόμο που οι φυλακισμένοι αντιμετωπίζουν όταν έχουν καταδικαστεί σε θάνατο ή σε ισόβια. Το 1960 με εντολή του Δημάρχου Αθηνών,  η σωρός του μεταφέρθηκε σε άλλον τάφο.

Στα απομνημονεύματά του ο Τσολάκογλου έγραψε ότι το 1941 ήρθε αντιμέτωπος με το δίλημμα- να συνθηκολογήσει ή να συνεχίσουν τον πόλεμο γνωρίζοντας ότι θα σκοτωθούν όλοι οι στρατιώτες του. Έτσι, χωρίς την έγκριση των ανωτέρων του, αποφάσισε να συνθηκολογήσει. Δεν μετάνιωσε και μάλιστα ένιωθε υπερήφανος γι αυτήν την απόφαση.

 

Υποσημειώσεις:

(1) Πετράκη Μαρίνα, Επιλογή στρατοπέδου στο Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο της Μαρίνας, Καθημερινή. https://www.kathimerini.gr/investigations/816036/epilogi-stratopedoy-ston-v-pagkosmio-polemo/

(2) Χαραλαμπίδης Μενέλαος, Οι Δωσίλογοι, 'Ενοπλη, πολιτική και οικονομική συνεργασία στα χρόνια της Κατοχής.

(3) Χαραλαμπίδης Μενέλαος, Οι Δωσίλογοι, 'Ενοπλη, πολιτική και οικονομική συνεργασία στα χρόνια της Κατοχής.

 

ΛΕΛΑ ΚΑΡΑΓΙΑΝΝΗ, Η ΜΑΝΑ ΤΗΣ ΕΘΝΙΚΗΣ ΑΝΤΙΣΤΑΣΗΣ

 

1898 -  Εκτελέστηκε 8 /9/1944

Τμήμα 1 #461

 

Κάποιες ιστορίες των ανθρώπων είναι τόσο φοβερές που διστάζεις να σηκώσεις το πέπλο της ιστορίας. Δεν θέλεις να τα θυμηθείς. Όμως,  αξίζει να (ξανά)διαβάσεις για τη ζωή και τους αγώνες της Λέλας Καραγιάννη.  Ήταν μια σπάνια ηρωίδα της Εθνικής Αντίστασης.

Η Λέλα Καραγιάννη ήταν μητέρα εφτά παιδιών. Ζούσε μια πολύ άνετη ζωή και ήταν ευτυχισμένη. Ο σύζυγος της είχε φαρμακαποθήκη και το σπίτι τους βρισκόταν κοντά στην Πλατεία Αμερικής. Ο πρωτότοκος γιος της θυμάται ότι το όνειρό της ήταν να μπορέσει κάποια στιγμή να ιδρύσει ένα βρεφοκομείο και ένα γηροκομείο γιατί νοιαζόταν τόσο πολύ για τον συνάνθρωπό της. Αλλά ο Δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος αναποδογύρισε μια για πάντα τη ζωή της. Η μεγαλοαστή γυναίκα μεταμορφώθηκε σε μια γυναίκα δυναμική, τολμηρή και αποφασιστική. Οι Γερμανοί τη χαρακτήρισαν ως Η μεγαλύτερη κατάσκοπο των Βαλκανίων. Πλέον, πάνω από όλα για την Λέλα Καραγιάννη, την 2^η Μπουμπουλίνα, ήταν η Ελλάδα και η απελευθέρωσή της από τους κατακτητές. Η πεποίθησή της ήταν να μην περιμένουμε μόνον από τους συμμάχους να νικήσουν και να μας απελευθερώσουν  αλλά συν Αθηνά και χείρα κίνει, όπως έλεγε η ίδια. Έδωσε και δεν πήρε. Έδωσε, ακόμα τα ίδια της τα παιδιά της στρατολογώντας τα στον αγώνα. Προκειμένου να φέρει εις πέρας τις αντιστασιακές δράσεις έδινε τα λεφτά της επιχείρησης. Δεν λύγισε καμιά στιγμή μπροστά στους Γερμανούς. Το τελευταίο βράδυ πριν την εκτέλεσή της σα μάνα όλων των παιδιών της εθνικής αντίστασης με τρυφερότητα έδωσε κουράγιο σε κάθε έναν ξεχωριστά.  Και λίγο πριν την εκτέλεσή της είπε, «Ψηλά παιδιά τα κεφάλια να δουν οι Ούννοι πως ξέρουν να πεθαίνουν οι Έλληνες για την πατρίδα τους».

Μπροστά στον τάφο της, στο Πρώτο Νεκροταφείο Αθηνών, νιώθεις αυθόρμητα  να υποκλιθείς.  

Η ζωή της πριν από το 1941

Η Λέλα γεννήθηκε το 1898 στο νησί της Ευβοίας ενώ η μητέρα της καταγόταν από της Σπέτσες και η οικογένεια της ήταν απόγονοι  της Λασκαρίνας Μπουμπουλίνας. 

Από το Μουσείο  Μπουμπουλίνας στις Σπέτσες

Όταν πέθανε ο πατέρας της η οικογένεια ήρθε  στην Αθήνα. Ήταν άριστη μαθήτρια αλλά είχε και πολύ καλή φωνή. Άκουσε το κάλεσμα της πατρίδας και κατατάχθηκε εθελόντρια νοσοκόμα στους Βαλκανικούς Πολέμους στην Θεσσαλονίκη εγκαταλείποντας τα μαθήματα της στο ωδείο. Εκεί, στο νοσοκομείο γνώρισε τον μετέπειτα σύζυγό της, τον Νικόλαο, ο οποίος είχε εισαχθεί λόγω τραυματισμού. Ήταν μόλις 16 χρονών όταν παντρεύτηκε. 

Ούτε έμεινε αμέτοχη στους ξεριζωμένους πρόσφυγες της  Μικρασιατικής Καταστροφής. Έτεινε χέρι βοήθειας και άνοιξε το σπίτι της και τους περιέθαλψε. Ήταν μέσα στο αίμα της να προσφέρει. Ο Σμυρνιός σύζυγός της, ο Νίκος, είχε την πιο μεγάλη φαρμακαποθήκη της Αθήνας. Βρισκόταν επί της Πατησίων κοντά στην Πλατεία Ομόνοιας. Στη συνέχεια πρόσθεσε και το αρωματοποιείο το οποίο βραβεύτηκε στην έκθεση της Θεσσαλονίκης το 1936.  Αργότερα έφτιαχναν καλλυντικά τα οποία αρχικά χρησιμοποιούσαν οι ηθοποιοί του θεάτρου.  Το σπίτι της ήταν επί της οδού Λήμνου κοντά στην Πλατεία Αμερικής.  

Η Λέλα Καραγιάννη με τα επτά παιδιά της 

Απέκτησαν εφτά παιδιά: Γιώργος, Βύρων, Ιωάννα, Νεφέλη, Ηλέκτρα, Νέλσων και Ελένη. Κατά τη διάρκεια του Ελληνο-Ιταλικού πολέμου του 1940-41. Τα αγόρια κατατάχθηκαν στις τάξεις του Ερυθρού Σταυρού και στη συνέχεια κατατάχθηκαν και τα κορίτσια. Ύστερα από μια σύντομη εκπαίδευση έγιναν τραυματιοφορείς. 

Στρατιώτες της Κοινοπολιτείας που έγιναν φυγόδικοι στην Ελλάδα

Είκοσι μέρες αφού  εισέβαλαν οι Γερμανοί στην Αθήνα (6/4/1941)  η Λέλα Καραγιάννη είδε στο οικόπεδο  απέναντι από το σπίτι τους έναν ταλαιπωρημένο, αξύριστο, πεινασμένο Αυστραλό στρατιώτη. Η οικογένεια Καραγιάννη τον έκρυψε για μερικές ημέρες. Μετά ο Αυστραλός έφερε άλλους δύο στρατιώτες. Οι άλλοι έφεραν άλλους. Ήταν οι στρατιώτες και οι αξιωματικοί που είχαν σταλεί να υποστηρίξουν την άμυνα του Ελληνικού στρατού στα διάφορα σημεία άμυνας οι οποίοι δεν πρόλαβαν να φύγουν προς την Κρήτη. Το έργο της Λέλας Καραγιάννη ήταν να αποκρύψει και να φυγαδεύσει τους στρατιώτες. Νοίκιασε ένα μικρό διαμέρισμά και τους εγκατέστησε εκεί⸱ τους μεταμφίεζε −αλλάζοντας το χρώμα των μαλλιών τους, προσθέτοντας μουστάκια. Στην ουσία, σύμφωνα με την παρατήρηση του δημοσιογράφου και συγγραφέα κ. Τίτου Αθανασιάδη  ήταν η πρώτη ατομική, ανεπίσημη, αντιστασιακή εκδήλωση εναντίον του κατακτητή.

Η οικογένεια πλέον αναζητούσε τρόπο να φυγαδεύσουν τους Άγγλους. Την βοήθησε  πολύ ο Διοικητής της Αστυνομικής Διεύθυνσης Αθηνών Άγγελος Έβερτ. Της έδωσε μεγάλο αριθμό πλαστών ταυτοτήτων τα οποία χρησιμοποίησε η Λέλα Καραγιάννη προκειμένου  να βοηθήσει τους Άγγλους. Πλαστές ταυτότητες δόθηκαν και σε  Έλληνες αξιωματικούς, στρατιωτικούς, και Εβραίους.

Η Λέλα Καραγιάννη λοιπόν νοίκιαζε καΐκια. Βρήκε τους καπετάνιους Κασίνη, Φαφούτη και Μαμαλάκη, οι οποίοι δέχτηκαν να τους φυγαδεύσουν στην Μέση Ανατολή. Η ίδια κάλυπτε όλα τα έξοδα των καπετάνιων. Κατάφερε να συνεννοηθεί με το BBC του Καϊρου οι οποίοι δεσμεύτηκαν να την ενημερώσουν όταν φτάσει η αποστολή– λέγοντας το σύνθημα Jackson, Jackson, Jackson.

Στις 10 Μάϊου του 1941 ίδρυσε την οργάνωση Μπουμπουλίνα. Τα  πρώτα μέλη της ήταν οι Ηλίας Χρυσίνης, Μαμαλάκης, Γιαννούλης, Νίκη Χωμενίδου, Παπαβασιλείου, Κουτρουμπέλης και Σκηνίτης.  Έτσι,   διευρύνθηκε η δράση της πέρα από την οικογένεια. Στρατολόγησε ανθρώπους, συγκέντρωνε πληροφορίες για τις κινήσεις των γερμανικών πλοίων. Η οργάνωσή της, που αριθμούσε πάνω από 100 άτομα, μεταβίβαζε πληροφορίες μέσω των ασυρμάτων στη Μέση Ανατολή, υπέκλεπτε τα σχεδιαγράμματα αεροδρομίων και διοχέτευσε πληροφορίες για Έλληνες συνεργάτες των αρχών κατοχής. Σε κάθε Γερμανική στρατιωτική μονάδα, ακόμα και στις μυστικές υπηρεσίες η Λέλα Καραγιάννη είχε καταφέρει να έχει  δικούς της ανθρώπους. Επίσης έστελνε πολεμοφόδια στις αντάρτικες ομάδες της υπαίθρου που προερχόταν από αποθήκες στρατευμάτων κατοχής.

Ο πρώτος πομπός στήθηκε κατ΄ αρχήν στο σπίτι τους όπου το χειριζόταν ένας Άγγλος αξιωματικός. Ο ίδιος είχε αποδράσει από το στρατόπεδο της Κοκκινιάς. Το ίδιο το φαρμακείου έγινε το Αρχηγείο τους. Έμπαιναν μέσα στο φαρμακείο −το οποίο ήταν σε κεντρικότατο εμπορικό σημείο− δήθεν να αγοράσουν κάτι ή να παραγγείλουν ή να παραλάβουν την παραγγελία τους και  άφηναν σημειώματα, έπαιρναν εντολές κλπ. Επίσης, στο φαρμακείο έκρυβαν και πυρομαχικά και οπλισμό. 

Πολλά πυρομαχικά όπλα έφερνε ο  Κεφαλλονίτης Ζήσιμος Παρτίδος ή Παρίδος. Ήταν μια ιδιαίτερη περίπτωση. (1) Ήταν πολύγλωσσος και άριστος γνώστης των γερμανικών. Κατάφερε έτσι να κερδίσει την εμπιστοσύνη του Γερμανικού Φρουραρχείου, αλλά και ανθρώπων της γερμανικής πρεσβείας, και απέκτησε πρόσβαση στα αρχεία των γερμανικών μυστικών υπηρεσιών. Μάλιστα βρήκε κατάλογο των καταδοτών και συνεργατών των Γερμανών και το παρέδωσε στον Υπαστυνόμο Μητρόπουλο. Τον Ιούλιο του 1943, επιλέχθηκε ως διερμηνέας, από τον Λοχαγό Χόλμαν, Διοικητή Τάγματος της Μεραρχίας Βρανδεμβούργου προκειμένου να ακολουθήσει ένα ειδικό τάγμα με Γερμανούς και συνεργάτες τους, στα βουνά προς καταδίωξη των ανταρτών. Έκτοτε οι Ελληνικές Αντιστασιακές οργανώσεις, γνώριζαν πλήρως τις κινήσεις του Τάγματος αυτού.

Η οργάνωση της Λέλας Καραγιάννη έκανε σαμποτάζ στα πλοία των Γερμανών στο λιμάνι του Πειραιά και στο αεροδρόμιο του Χασανίου, του σημερινού Ελληνικού. Μετέδιδε πληροφορίες για την αναχώρηση των πολεμικών σκαφών ή των σκαφών εμπορευμάτων και βομβάρδιζαν τα πλοία εν πλω.

Παρ΄ ότι ήταν ιδιαίτερα επικίνδυνο (λόγω ότι πλέον αναζητούσαν τον κατάσκοπο) η Λέλα Καραγιάννη έκρυψε μια εβραιοπούλα, τη Σέλλυ με την μητέρα της Ρεγγίνα (οικογένεια Κοέν - Κούνιο) στο σπίτι της.  Η κόρη ακόμα και σήμερα θυμάται πόσο καλή ήταν η Λέλα Καραγιάννη και τότε είχε εντυπωσιαστεί με τα τόσα που παιδιά καθόταν γύρω-γύρω από το τραπέζι της κουζίνας.

Ο γιός της ο Γιώργος ήταν ο πρώτος που συλλήφθηκε. Αργότερα και οι κόρες − η Ιωάννα και η Ηλέκτρα −συλλήφθηκαν με την κατηγορία ότι πρόσφεραν υπηρεσίες στους Άγγλους. Ο Γιώργος κατάφερε να δραπετεύσει και κατέφυγε στον Ελικώνα. 

Η Λέλα Καραγιάννη και ο σύζυγός της συλλήφθηκαν στις 23 Οκτωβρίου 1941 από τους Ιταλούς με την κατηγορία ότι υποκρύπτει Άγγλους. Ενας Έλληνας υποδύθηκε τον Κύπριο στρατιώτη και ζήτησε βοήθεια από την Λέλα Καραγιάννη και αποκαλύφθηκε το έργο της.   

Η Λέλα Καραγιάννη παρέμεινε στις φυλακές ενώ ο άντρας της, ο Νίκος, αφέθηκε ελεύθερος μετά από δύο μήνες. Η Καραγιάννη, για να σώσει τον άντρα της, είπε στους Ιταλούς ότι είναι πλέον διαζευγμένη.  Στους επτά μήνες, απελευθερώθηκε λόγω ελλείψει ενοχοποιητικών στοιχείων.

Οι φυλακές Αβέρωφ

Η Λέλα Καραγιάννη συνέχισε το αντιστασιακό της έργο με μεγαλύτερο πάθος. Παράλληλα είχαν δημιουργηθεί οι μεγάλες αντιστασιακές οργανώσεις: ΕΑΜ-ΕΛΑΣ, ΕΔΕΣ. Υπολογίζεται ότι είχαν δημιουργηθεί ακόμα περίπου 140 μικρότερες οργανώσεις. Μεταξύ άλλων η Καραγιάννη συνεργάστηκε και με την οργάνωση Απόλλωνα, με το ΕΑΜ- ΕΛΑΣ και ΕΔΕΣ καθώς και τον  Christopher Woodhouse, Άγγλο Αξιωματικό ο οποίος είχε έρθει για την εκτίναξη της γέφυρας Γοργοποτάμου. (Μετά το τέλος του Δευτέρου Παγκόσμιου Πολέμου θα ξανάρθει στην Ελλάδα ως Δεύτερος Γραμματέας της Πρεσβείας του Ηνωμένου Βασιλείου στην Ελλάδα).     

Ο Βύρων Καραγιάννης, ο γιος της Λέλας Καραγιάννη γράφει στο βιβλίο του, Λέλα Καραγιάννη, Η μάνα της Αντίστασης,  «Στις αρχές του 1944 οι νίκες και τα αλλεπάλληλα πλήγματα που είχαν καταφέρει οι σύμμαχοι στους Γερμανούς στα διάφορα μέτωπα έδωσαν ελπίδες και κουράγιο στους Έλληνες. Αναπτερώθηκε το ηθικό των Ελλήνων και άρχισαν να βλέπουν ότι πλησιάζει η ώρα της ελευθερίας. Οι Γερμανοί που έβλεπαν ότι χάνουν τον πόλεμο ξεσπούσαν με λύσσα πάνω στους αγωνιστές που έπεφταν στα χέρια τους. Έβλεπαν να διαρρέουν τα μυστικά  τους και εξαπέλυσαν ανθρωποκυνηγητό. Οι πληροφοριοδότες τους κατάφεραν να συλλάβουν αρχηγούς ορισμένων οργανώσεων».

Τον Ιούνιο του 1944 έγιναν οι πρώτες συλλήψεις των στελεχών από την οργάνωση Μπουμπουλίνα. Η Λέλα Καραγιάννη βγήκε κρυφά από το νοσοκομείο να παροτρύνει τα μέλη της να κρυφτούν.  Κάποιος δικός της  μέσα από τα Ες Ες την ενημέρωσε ότι επίκειται και η δική της σύλληψη. Ο Άγγελος Έβερτ προσπάθησε να την πείσει να κρυφτεί αλλά δεν  το δέχτηκε. Ήταν αμετάπειστη − το θεωρούσε λιποταξία να τρέξει να κρυφτεί να σωθεί εκείνη και να εγκαταλείψει τους συνεργάτες της. Πίστευε ότι με τη σύλληψή της και επωμιζόμενη τις ευθύνες της,  θα σταματούσαν τις περαιτέρω συλλήψεις και θα έσωζε και τα παιδιά της.  

Η δεύτερη σύλληψή της Λέλας Καραγιάννη

Η οικογένεια της Λέλας Καραγιάννη έβλεπε ότι η υγεία της είχε κλονιστεί. Πλέον η υπερβολική κούραση είχε αφήσει τα σημάδια της στον οργανισμό της. Η οικογένεια την πίεσε να μπει στο νοσοκομείο.

 

Ηρώ Κωνσταντοπούλου: Στις 5 Σεπτεμβρίου 1944 εκτέλεσαν την Ηρώ Κωνσταντοπούλου, μόλις 17 χρονών με 17 σφαίρες.

Κι ενώ νοσηλευόταν στον Ερυθρό Σταυρό, την συλλάβανε στις 11 Ιουλίου 1944. Την προηγούμενη ημέρα οι Γερμανοί είχαν εισβάλλει στα γραφεία της οργάνωσης Απόλλων όπου μέλος ήταν ο Ριζόπουλος, ο οποίος ήταν συνεργάτης των Γερμανών. Βρήκαν έγγραφο όπου αναφερόταν το όνομά της. Εκείνο το βράδυ συλλάβανε μέλη του Απόλλωνα και συλλάβανε τα πέντε από τα εφτά παιδιά της. Οι συλληφθέντες οδηγήθηκαν στα μπουντρούμια των Ες-Ες στη Μέρλιν. Τα βασανιστήρια που υπέστησαν οι συλληφθέντες ήταν φριχτά.

Χαϊδάρι

Η Λέλα Καραγιάννη δεν λύγισε ούτε όταν της έφεραν τα αγόρια της, τον  Νέλσον και τον Βύρωνα μπροστά της. Ο ανακριτής Μπέκεν της είπε ότι θα τα εκτελούσε  εάν δεν απαντούσε στις ερωτήσεις του. Το περίστροφο του Μπέκεν πίεζε τον κρόταφο του Νέλσον με την απειλή ότι θα πατήσει τη σκανδάλη.  Και πάλι δεν λύγισε μόνο είπε με μια σταθερή φωνή, «Τα παιδιά μου εγώ τα γέννησα, δικά μου είναι. Αλλά πρέπει να ξέρεις ότι πρωτίστως ανήκουν στην πατρίδα μας. Πρόσεξε καλά, και πάλι σου λέω ότι αυτά δεν ξέρουν τίποτα και άδικα θα τα σκοτώσεις. Ο ανακριτής την κοίταξε και έβαλε το όπλο στη θήκη και της είπε, «Τα παιδιά σου τα χρειάζομαι προς το παρόν και μόλις τελειώσω μ΄ αυτά, υπόσχομαι ότι θα τα στείλω στο απόσπασμα−να μην αμφιβάλλεις γι αυτό».

 Η πόρτα του αρχηγείου των Γερμανών στην είσοδο Μέρλιν 6  

Στις 7 Σεπτεμβρίου λίγο πριν κλείσει η πύλη των φυλακών κατάφερε ο σύζυγος της Λέλας Καραγιάννη με την διαμεσολάβηση της Ινας Μπόζεβικ να αποφυλακιστούν τα παιδιά.

Τα ξημερώματα της 8ης Σεπτεμβρίου ενημέρωσαν τους κρατούμενους ότι θα μεταφερθούν. Υποψιάστηκαν ότι θα τους στείλουν για εκτέλεση. Ο Ιωάννης Χούπης ο οποίος ήταν μόλις 19 χρονών έγραψε το ακόλουθο σημείωμα: Ο εύρων παρακαλείται να πάει το παρών σημείωμα στον Ιερό Ναό Αγίας Ειρήνης και εις το Ιερέα Βασίλη Χούπη. Είμαι ο γιος του και εκτελούμαι σήμερα 8.9.1944. Ζήτω η πατρίς…». Τύλιξε στο χαρτί με τα μανικετόκουμπα και το πέταξε από το καμιόνι που τους μετέφερε.  Και ο δημοσιογράφος Μανώλης Λίτινας, από το Ρέθυμνον Κρήτης, έγραψε δύο σημειώματα, «Σήμερα το πρωϊ τουφεκιζόμεθα.  Πέφτουμε για την Πατρίδα με γέλιο στα χείλη για τη Λευτεριά −Μανόλης Λίτινας». Και το δεύτερο σημείωμα έγραφε (αν χανόταν το ένα από τα δύο) «Πέφτουμε για τη λευτεριά. Να είσαστε υπερήφανοι». Ο διαβάτης που τα βρήκε πήγε τα σημειώματα στη διεύθυνση που ανέγραφε  το σημείωμα.  Έτσι μαθεύτηκε.

Μια στιγμή είδαν τον Ριζόπουλο, ο οποίος τους πρόδωσε να πηγαίνει μπροστά στη Λέλα Καραγιάννη.  Έσκυψε και γονατιστός φίλησε τα πόδια σα να της ζητούσε συγχώρεση για αυτό που έκανε. Εκείνη έσκυψε προς το μέρος του σα να τον συγχωρούσε.

Η Λέλα Καραγιάννη εκτελέστηκε μαζί με άλλα 70 άτομα στις 8 Σεπτεμβρίου 1944 στο Δαφνί στον χώρο όπου σήμερα είναι ο Διομήδειος κήπος.  

Αλλοίμονο, σε ένα μήνα και κάτι ημέρες  θα εγκατέλειπαν οι Γερμανοί την Αθήνα.

Μαρμάρινη προτομή της Λέλας Καραγιάννη τοποθετήθηκε στην οδό Τοσίτσα στα Εξάρχεια το 1963. Είναι έργο της γλύπτριας Λουκίας Γεωργαντή. Στις 26 Σεπτεμβρίου 2016 βανδάλισαν το γλυπτό αποκεφαλίζοντάς το και τελικά το 2017 η προτομή αποκαταστάθηκε πλήρως από το τμήμα αποκατάστασης υπαίθριων γλυπτών του Δήμου Αθηναίων.

Η οδός Λήμνου έχει μετονομαστεί σε Λέλα Καραγιάννη

Ο Τάφος της Λέλας Καραγιάννη

Κηδεύτηκε τότε στο Β΄ Νεκροταφείο Αθηνών. Σύμφωνα με την συγκρατούμενή της, Έλλη Νικολάου, το ότι σήμερα βρίσκεται ο τάφος της στο Α΄ Νεκροταφείο Αθηνών οφείλετε στην πίεση που άσκησαν οι επιζώντες συγκρατούμενες της. Το μαρμάρινο μνημείο τοποθετήθηκε στις  23/08/1989.

Τα παράσημα της Λέλας Καραγιάννη

Οι Άγγλοι είχαν απονείμει μετά θάνατον, στις 9/6/1947 παράσημο στη Λέλα Καραγιάννη αλλά το 1956 η οικογένεια της επέστρεψε στους Άγγλους το παράσημο μετά την εκτέλεση του Καραολή και Δημητρίου.

Επίσης, μετά θάνατον της απενεμήθη το Βραβείο Αρετής και Αυτοθυσίας από την Ακαδημία Αθηνών.  

Το 2011 πήρε  τον τιμητικό τίτλο του Δικαίου των Εθνών από το Γιαντ Βασσέμ, το Ίδρυμα για την Μνήμη των Μαρτύρων και των Ηρώων.   

Έπειτα από πρόταση του υπουργού Εθνικής ΄Αμυνας, Νίκου Παναγιωτόπουλου και απόφαση του Συμβουλίου Αρχηγών Γενικού Επιτελείου απονεμήθηκε στην Ελληνίδα αγωνίστρια της Εθνικής Αντίστασης 1941-1944, αρχηγό της Οργάνωσης Πληροφοριών και Δολιοφθοράς "Μπουμπουλίνα", Λέλα Καραγιάννη, για τον απαράμιλλο ηρωισμό της, την αυτοθυσία και την αφοσίωση που επέδειξε προς το ελληνικό  Έθνος, τα οποία την κατέστησαν στη μνήμη όλων των Ελλήνων και Ελληνίδων ως Εθνικό ιδεώδες, τον βαθμό του Ταξιάρχου επί Τιμή. Στην απόφαση αυτή οδηγήθηκε η Πρόεδρος της Δημοκρατίας Κατερίνα Σακελλαροπούλου, τιμώντας τη μνήμη της «Μπουμπουλίνας» του 1940.

Τέλος, με απόφαση Πρωτοδικείου έχει συσταθεί ο Σύνδεσμος Ελλήνων Πολιτών Φίλων και Απογόνων της Εθνικής Οργάνωσης Φυγαδεύσεων και Πληροφοριών Λέλα Καραγιάννη- “Μπουμπουλίνα”». Στόχος, η προβολή του έργου της ηρωίδας, που «γεννήθηκε με αυτό το πεπρωμένο».

Ο Χάρτης

Υποσημείωση:

(1) H άγνωστη ιστορία τριών Κεφαλονιτών:

https://m.kefaloniatoday.com/kefalonitika/afieromata/h-agnosti-istoria-trion-kefaloniton-111014.html) 

Πηγές:

1. Μηχανή του Χρόνου: Οι γυναίκες της Αντίστασης, https://www.youtube.com/watch?v=xO-7LNZFOJs&t=2236s

2. Διαβουλεύσεις : Η Ηρωίδα Γιαγιά μου, η Λέλα Καραγιάννη. Η Μνήμη ως Αποστολή Ζωής.(14/12/2019) https://www.youtube.com/watch?v=ycIfaXE1LsQ&t=3029s

3.Το σημείο όπου εκτελέσθηκαν η Λέλα Καραγιάννη, ο Μανώλης Λίτινας και άλλοι 70 Έλληνες κι Ελληνίδες  https://www.youtube.com/watch?v=bFV93cKYdhE

4. Λέλα Καραγιάννη: Η μάνα της αντίστασης https://www.youtube.com/watch?v=hd7lDuVKF1A&t=891s