ΑΝΔΡΕΑΣ ΛΟΥΡΙΩΤΗΣ, ΤΟ ΠΡΩΤΟ ΔΑΝΕΙΟ

1789 - 1854

Τμήμα 1/480

Συχνά τα χρήματα έχουν πολύ μεγάλο κόστος (Ralph Waldo Emerson)

Φανταστείτε την κατάσταση: Μια ομάδα αγωνιστών επαναστατούν ενάντια στην Οθωμανική κυριαρχία.  Θέλουν να απελευθερωθούν από τον Τουρκικό ζυγό. Αυτός και μόνο ήταν ο στόχος τους.  Οι τοπικοί αρχηγοί, οι αγωνιστές, οι Φιλέλληνες και οι Έλληνες της Διασποράς όλοι ενώνονται στον αγώνα. Οι Τούρκοι αρχίζουν να αμύνονται. Καθώς ο αγώνας προχωρά αντιλαμβάνονται ότι τα χρήματα που μάζευαν είτε από εράνους, από τα λάφυρα και τους φόρους δεν φτάνουν. 

Το Ταμείο

Όταν ο Δημήτρης Υψηλάντης ανέλαβε την εξέγερση το ταμείο των Φιλικών ήταν άδειο. Εντούτοις, ο Υψηλάντης είχε συγκεντρώσει το τεράστιο ποσό για εκείνη την εποχή- 100.000 λίρες Αγγλίας. Επίσης οι καραβοκύρηδες των ναυτικών νησιών, όπως ο Ιωάννης Βαρβάκης,  διέθεταν τα ίδια τους τα πλοία τους καθώς και τους ναύτες των. Ο στόλος υπολογίζεται ότι μετρούσε περίπου 650 καράβια. Ο Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος ενίσχυσε τον αγώνα⸱ οι Φιλέλληνες της Γαλλίας και της Ελβετίας έστειλαν σημαντικά ποσά. Ενώ στην Αγγλία συγκεντρώθηκαν 12,000 λίρες δεν παραδόθηκαν για τον αγώνα ποτέ. (1)  Ωστόσο, δεν μπορούσαν να συνεχίσουν τον αγώνα χωρίς πολύ χρήμα και μάλιστα πάρα πολύ χρήμα...

 

Οι επαναστάσεις κοστίζουν

Ο πόλεμος δεν είναι υπόθεση όπλων όσο οικονομικών μέσων [...]. Ας τα βρούμε λοιπόν πρώτα αυτά και ας μην παρασυρόμαστε πρόωρα από τα λόγια των συμμάχων. Θουκυδίδης, Α 83,2    (μετφρ. Ν.Μ. Σκουτερόπουλος)

Οι αγωνιστές απευθύνθηκαν στη Γερμανία και στην Ελβετία χωρίς επιτυχία. ΄Ενας Γάλλος κόμης, ο Alexander Laborde πρότεινε να συγκεντρώσει χρήματα αλλά με την προϋπόθεση να του εξασφαλίσουν ελεύθερη πρόσβαση στο λιμάνι του Ναβαρίνου και να μπορεί να έχει ένα δυναμικό των 1,500 ανδρών. Επίσης ήθελε να έχει τη δυνατότητα να φτιάξει αποικίες και να ορίζει δικούς του συμβούλους στην κυβέρνηση. ΄Ενας άλλος Γάλλος, Lafitte  πρότεινε να δώσει 4,000,000 αλλά ήταν χειρότερη οι όροι  του Larborde. Επίσης πρότειναν τις υπηρεσίες τους οι πειρατές της Μάλτας… (2)  Έγινε φανερό στους αγωνιστές ότι παρά πολλοί ήταν πρόθυμοι να συνεισφέρουν, να γίνουν χορηγοί στην Ελληνική Επανάσταση, αλλά το αντιμετώπιζαν σαν μια κερδοφόρα επένδυση. 

Στο μεταξύ… παρόλο που οι Βρετανοί παρακολουθούσαν στενά την κατάσταση στην Ελλάδα μέσω ενός αποτελεσματικού γραφείου παρακολούθησης εγγράφων των αγωνιστών αλλά και των άλλων χωρών στα Ιόνια Νησιά, λόγω της πολιτικής του Βρετανού Castlereagh δεν υπήρχε ανάμειξη από τη Βρετανία. Ο Castlereagh δεν ανεχόταν να στηρίξει ακραίους επαναστάτες (αν και μπορεί να έβλεπε με συμπάθεια τον αγώνα των Ελλήνων) αλλά ούτε ήθελε να αντιταχθεί στην πολιτική της χώρας του. Όταν όμως ο Castlereagh έδωσε τέλος στη ζωή του ανέλαβε ο George Canning ο οποίος αποδείχτηκε σπουδαίος πολιτικός για τη χώρα του.  

George Canning

Θα  ήταν λάθος λέει ο William St. Claire, (3) να πούμε ότι ο Canning ήταν Φιλέλληνας. Ο Canning βασίστηκε σε μεγάλο βαθμό στην προνοητικότητά του,  την ισχύ του και το διπλωματικό ταλέντο του προκειμένου να είναι ικανοποιητική για τη χώρα του η έκβαση της Ελληνικής Επανάστασης. Ποτέ δεν τέθηκε θέμα ότι το κύριο ενδιαφέρον του ήταν η προαγωγή  των συμφερόντων της Βρετανίας. Ο Canning γνώριζε ότι μια πιο ευέλικτη εξωτερική πολιτική θα εξυπηρετούσε τη Βρετανία δίνοντας έτσι την ευκαιρία να ριζώσει ο Βρετανικός Φιλελληνισμός. 

Η Επιτροπή London Greek Committee ιδρύθηκε τον Μάρτιο του 1823 και για τα επόμενα δύο χρόνια ήταν η πιο ισχυρή οργάνωση στον κόσμο. Η έδρα τους ήταν  στο Crown and Anchor Tavern.

"Μεταξύ των Ελλήνων των ασχολουμένων εις εξεύρεσιν δανείου ήτο και ο Ανδρέας Λουριώτης, όστις αφ' ου επεσκέφθη την Ισπανίαν και Πορτογαλλίαν, μετέβη εις Αγγλίαν, όπου εγνώρισε τον Μπλάκιερ. Ο Μπλάκιερ παρουσίασε τον Λουριώτην εις τους κυριώτερους εν Λονδίνων φιλέλληνας οίτινες βολιδοσκοπηθέντες περί δανείου δεν απέρριψαν με την ιδέαν κατ' αρχήν, αλλ' απεφάσισαν, κατόπιν συμβουλίου γενομένου τη 3η Μαρτίου 1823 να πέμψωσιν εις την Ελλάδα τον Μπλάκιερ και τον Λουριώτην, όπως λάβωσιν ακριβεστέραν ιδέαν της εκεί καταστάσεως". (4)

Η Επιτροπή London Greek Committee ιδρύθηκε από τον  πολύγλωσσο  Τζον Μπάουριγκ και τον Έντουαρντ Μπλάκιερ. Γνώριζαν και οι δυο τους πως να υποστηρίζουν τα συμφέροντα της χώρας τους: Ήταν αυτοί που ήθελαν να καθυστερήσουν τις προσπάθειες των άλλων χωρών προκειμένου να εκμεταλλευτούν την Ελληνική υπόθεση. Ήταν εκείνοι οι οποίοι προειδοποίησαν τον Canning για το ότι η Γαλλία ήταν πίσω από τους πειρατές της Μάλτας. 

Η Επιτροπή London Greek Committee μπορεί να μην είχε συμμαχήσει με την Βρετανική κυβέρνηση αλλά ήταν ένα καλό και έμμεσο εργαλείο για την κυβέρνηση. Τα πρώτα μέλη απαριθμούσαν σε είκοσι έξη και ήταν όλοι μέλη της κυβέρνησης.  Η Επιτροπή δραστηριοποιήθηκε με ομιλίες, δημοσιεύματα και φυλλάδια ενώ υπήρχαν κάποιες εγγραφές. Μόνον όταν ο Λόρδος Βύρων εγγράφτηκε δημιουργήθηκε μια κινητικότητα. Επίσης, είχαν την υποστήριξη του φιλελεύθερου στοχαστή και φιλοσόφου  Jeremy Bentham. 

Jeremy Bentham

Οι Ευρωπαίοι διανοούμενοι είχαν πλέον επίγνωση του ηθικού χρέους απέναντι στην αρχαία Ελλάδα. Ένιωθαν ευγνωμοσύνη για όσα είχε προσφέρει αυτή η μικρή Ελλάδα—ο μέγας— στην ανθρωπότητα ανά τους αιώνες. Έτσι, ο αγώνας για την ελευθερία τους άγγιξε γιατί ηχούσε στους δικούς τους αγώνες για μια πιο δημοκρατική κοινωνία.

Σε ένα άλλο τελείως διαφορετικό επίπεδο υπήρχαν οι Ευρωπαίοι οι οποίοι έβλεπαν τους αγώνες των Ελλήνων ως έναν αγώνα για τον Χριστιανισμό και την ελευθερία. Επίσης υπήρχαν και οι Έλληνες της Διασποράς: Οι έμποροι σε πολλά κέντρα της Ευρώπης καθώς και οι διανοούμενοι, όπως ο Αδαμάντιος Κοραής και ο Καποδίστριας της Ρωσίας οι οποίοι ήταν έτοιμοι και πρόθυμοι να χρησιμοποιήσουν την επιρροή τους για να κερδίσουν τη συμπάθεια των Ευρωπαίων και των Ρώσων. Κατά μια έννοια η Ελλάδα ήταν η μόδα για την περίοδο πριν την επανάσταση. Δεν υπήρχε νεοκλασικό κτίριο στην Ευρώπη και στην Αμερική που να μη θύμιζε τη δόξα της Ελλάδας!

Παρόλα αυτά, οι Έλληνες δεν ήταν σε αξιοζήλευτη θέση. Το 1822 δεν υπήρχε Ελληνικό κράτος. Οι προσωρινές κυβερνήσεις στα απελευθερωμένα χωριά και στα νησιά ήταν ακόμα ασταθείς. Η Ελλάδα ως κράτος δεν είχε αναγνωριστεί από άλλα κράτη. Τι θα μπορούσαν να χρησιμοποιήσουν ως εγγύηση; 

 

Το ηθικό χρέος ενάντια στα εθνικά συμφέροντα των Ευρωπαϊκών χωρών

Ωστόσο, η πολιτική των ευρωπαϊκών χωρών βασιζόταν πάνω στα εθνικά τους συμφέροντα και όχι στο ηθικό χρέος – που δεν ήταν άλλο από το να διατηρήσουν την επιρροή τους και την ισορροπία των δυνάμεων. 
Όταν τους συνέφερε η Οθωμανική αυτοκρατορία δεν ήταν ο φυσικός εχθρός και εάν ήταν —αναφέρονταν σε σχέση με την Γαλλία, Ρωσία και την Αγγλία οι οποίες ήθελαν τη μερίδα του λέοντος στην περίπτωση που διαμελιζόταν. Είναι μια πικρή αλήθεια ότι κατά τον 19ο αιώνα πολλοί Ευρωπαϊκοί τραπεζίτες δάνειζαν χρήματα ταυτόχρονα στην Τουρκία και στην Ελλάδα. Στην μεταβαλλόμενη πολιτική θάλασσα η Ελλάδα ήταν ένα μικρό πλοίο μέσα στην καταιγίδα με αντικρουόμενα συμφέροντα: καμιά φορά στην κορυφή αλλά άλλο τόσο, μέσα στο βυθό. 

Ανδρέας Λουριώτης

Τα χρήματα δεν έχουν πολιτική

Η Ελλάδα χρειαζόταν δάνειο το 1823. Τότε υπήρχε μεγάλη οικονομική άνθηση στην Αγγλία. Υπήρχε δηλαδή πλεονάζουσα ρευστότητα και οι Άγγλοι έψαχναν που να επενδύσουν τα χρήματά τους.  «Ήταν ακριβώς η εποχή, που στη Βρετανία επικρατούσε μια επενδυτική μανία και το Λονδίνο είχε αρχίσει να μετατρέπεται σε Μέκκα του παγκοσμίου τραπεζικού συστήματος. Μέσω των τραπεζών του εκατομμύρια λίρες τοποθετούνταν σε όλα τα μήκη και πλάτη του κόσμου». (4)

Ιωάννης Ορλάνδος

Η Βουλή κάλεσε τον Ιωάννη Ορλάνδο, τον Ανδρέα Λουριώτη και τον Ανδρέα Ζαΐμη και συγκρότησαν την Επιτροπή των Εθνικών Δανείων. Σκοπός της επιτροπής ήταν να εξασφαλίσουν κάτι από τη ρευστότητα για τον Ελληνικό αγώνα. 

 Ο εξ Ιωαννίνων, Ανδρέας Λουριώτης είχε σπουδάσει Γερμανία και Γαλλία και ήταν μέλος της Φιλικής Εταιρείας. Επέστρεψε στην Ελλάδα όταν άρχισε ο αγώνας και έγινε στενός πολιτικός φίλος του Αλέξανδρου Μαυροκορδάτου. Ο Ορλάνδος ήταν καραβοκύρης από την Ύδρα και είχε στενές επαφές με την οικογένεια Κουντουριώτη και την οικογένεια του Ζαΐμη από τη Πελοπόννησο. Έτσι, όντως υπήρχε προσπάθεια να εκπροσωπηθούν όλες οι πολιτικές φατρίες. 

Ο Τζώρτζ Κάννιγκ (Πλατεία Κάνιγγος) τους δέχτηκε στο Λονδίνο και εν ευθέτω χρόνω βγήκε το πρώτο δάνειο από τον οίκο Λόφναν — 800,000 λίρες Αγγλίας! Το δεύτερο δάνειο θα το έπαιρναν το 1825. Για να χορηγηθούν στην Ελλάδα τα δάνεια αυτά χρειάστηκε να υποθηκευτούν τα πρώην οθωμανικά κτήματα που είχαν δημευθεί. 

Αξίζει να σημειωθεί ότι "με πρόσχημα την υποθήκευση της εθνικής γης οι προσωρινές κυβερνήσεις καθυστερούσαν την αγροτική αποκατάσταση των αγωνιστών που είχαν επανειλημμένα εξαγγείλει που επρόκειτο να  πραγματοποιηθεί με  το μέσο της διανομής των εθνικών κτημάτων". (Πανταζόπουλος Νικόλαος Ι, Παραδοσιακοί αγροτικοί θεσμοί σε δοκιμασία, Η περίπτωση της Θεσσαλίας, Ο Αλέξανδρος Παπαναστασίου και η αγροτική μεταρρύθμιση σελ. 195) 

Δάνεια Ανεξαρτησίας

Η  σύναψη δανείου ήταν σημαντικό γεγονός τόσο στο οικονομικό όσο και στο πολιτικό-διπλωματικό επίπεδο. Θα είχαν οι αγωνιστές τα απαραίτητα κεφάλαια προκειμένου να συνεχίσουν τον αγώνα και  στο πολιτικό επίπεδο, θα αναγνωριζόταν, έστω και έμμεσα, η επανάσταση του μαχόμενου ελληνικού έθνους.

Ήταν όμως η Σύμβαση δίκαιη;

Το συγκεκριμένο δάνειο είχε τόκο 5%, (διπλάσιο έως τριπλάσιο από το επιτόκιο καταθέσεων της εποχής) προμήθεια 3%, ασφάλιστρα 1,5% και περίοδο αποπληρωμής 36 χρόνια. Ως εγγύηση για την αποπληρωμή του δανείου τέθηκαν από ελληνικής πλευράς τα δημόσια κτήματα και όλα τα δημόσια έσοδα.

Όμως, το ποσό που έφθασε στην επαναστατική διοίκηση ήταν μόλις 298.000 λίρες, αφού το παραχωρούμενο δάνειο είχε οριστεί στο 59% του ονομαστικού (472.000 λίρες) και από αυτό παρακρατήθηκαν 80.000 ως προκαταβολή τόκων δύο ετών, 16.000 για χρεολύσια, 2.000 ως προμήθεια και άλλες δαπάνες...

Σύμφωνα με τη δανειακή σύμβαση, το ποσό θα αποστέλλονταν στις Τράπεζες Λογοθέτη και Βαρφ, που έδρευσαν στην αγγλοκρατούμενη Ζάκυνθο και θα παραδίδονταν τμηματικά στην ελληνική κυβέρνηση, ύστερα από έγκριση της Επιτροπής που την αποτελούσαν ο Λόρδος Βύρων, ο συνταγματάρχης Στάνχοπ και ο Λάζαρος Κουντουριώτης. 

Συνταγματάρχης Στάνχοπ 

Το δάνειο

Οι τραπεζίτες εξέδωσαν κρατικά ομόλογα στο όνομα της Ελλάδας και πουλήθηκαν στο Χρηματιστήριο του Λονδίνου. Πουλήθηκαν για πολύ λιγότερο από την πραγματική τους αξία. Ένα ομόλογο μπορούσε να πουληθεί για 59 λίρες Αγγλίας αλλά ο δανειζόμενος ήταν υπεύθυνος για την πραγματική αξία του ομολόγου. Όχι μόνον αυτό- η τράπεζα που εξέδωσε τα ομόλογα πήρε μεγάλη προμήθεια. Αλλά  δάνεια που έλαβαν χώρες της Λατινικής Αμερικής από Αγγλικές τράπεζες την περίοδο 1822-1825 είχαν αντίστοιχη δομή. Σε γενικές γραμμές, τα δάνεια προς την Ελλάδα είχαν καλύτερους όρους. Ενδεικτικά αναφέρουμε ότι όλα τα δάνεια είχαν αρχικό επιτόκιο 6% αντί του 5% που είχε η Ελλάδα και είχαν μεγαλύτερες προμήθειες. (5)

Οι ζητιάνοι δεν έχουν επιλογές

(Ως προσωπική παρατήρηση η μόνη και μοναδική φορά που δανείστηκα από τράπεζα στην Ελλάδα ήταν η χρονιά με την κρίση στην Κύπρο. Ως αφελής Καναδέζα σοκαρίστηκα όταν για ένα δάνειο των 1000 δολαρίων η τράπεζα μου έδωσε μόνο 700 δολάρια και έπρεπε να αποπληρωθεί σε 12 μήνες. Επιπλέον, δεν υπήρχε έκπτωση για προκαταβολική πληρωμή. Σκέτη ληστεία σκέφτηκα, αλλά είμαστε ταπί και ψύχραιμοι και έρχονταν οι γονείς μου. Πληρώσαμε αλλά από τότε έχω μια δυσπιστία για δάνεια και πιστωτές).

Το 1826 η προσωρινή κυβέρνηση έπρεπε να αναστείλει τις πληρωμές χρέους. 

Εν μέρει, ο λόγος ήταν το υψηλό κόστος του πολέμου (πιθανόν και κακοδιαχείριση) αλλά το Λονδίνο και τα άλλα ευρωπαϊκά κέντρα δεν είχαν πλέον πλεονάζουσα ρευστότητα. Η οικονομική φούσκα έσκασε και οι τράπεζες δεν είχαν όρεξη να δανείζουν κι άλλα χρήματα κάτι που είχε βασιστεί η προσωρινή κυβέρνηση της Ελλάδας. Το 1829 η προσωρινή κυβέρνηση πρότεινε να συνεχιστούν οι πληρωμές εάν το χρέος θα μειωνόταν αλλά οι πιστωτές αρνήθηκαν— ήθελαν την επιστροφή στο 100%. 

 

Πως να βγάλεις αίμα από την πέτρα

Το Ηνωμένο Βασίλειο, η Γαλλία και η Ρωσία σχημάτισαν, την από τότε, λεγόμενη Τρόικα. Το πρώτο σημείο της διάταξης των εργασιών τους ήταν να βρουν έναν κατάλληλο πρίγκιπα.  Η δημοκρατία της Ελλάδας βρισκόταν σε κατάσταση εμφύλιας διαμάχης έτσι ο Όθων, ο γιος του Βασιλιά Ludwig της Βαυαρίας, θα γινόταν ο πρώτος από τους Βασιλιάδες της Ελλάδας. 

Έγκριση ελέω Θεού καθώς και των πιστωτών!

Την ίδια εποχή, η Τρόικα συμφώνησε ότι οι Αγγλικές και οι Ευρωπαϊκές τράπεζες που είχαν Ελληνικά ομόλογα έπρεπε να υποστηριχτούν. Το σχέδιο ήταν ότι θα πληρωθούν τα δάνεια. Η Τρόικα ζήτησε από τις Γαλλικές τράπεζες να βγάλει δάνειο 2.4 εκατομμύρια φράγκα και υποσχέθηκαν ότι θα το εξοφλούσαν εάν η Ελλάδα αδυνατούσε να πληρώσει. Αυτό το δάνειο βγήκε το 1833 και έχει σημασία πως μοιράστηκε: Από τα 44,5 εκατομμύρια δραχμές μόνο τα 9 εκατομμύρια έφτασαν στο Ελληνικό Δημόσιο Ταμείο. Η τράπεζα Rothschild πήρε  10% προμήθεια, πληρώθηκε προκαταβολικά ο τόκος στους πιστωτές και 30% δόθηκε στους Τούρκους ως αποζημίωση... Οι πιστωτές του δανείου πήραν 2 εκατομμύρια Γερμανικά Μάρκα και 7 εκατομμύρια δόθηκαν στον Όθωνα και στην αντιβασιλεία για μια γερή αρχή. Λάβετε υπόψιν ότι τότε, κατέφθασαν στην Ελλάδα περίπου 3,500 Βαυαροί μισθοφόροι. 

 

Τον Μάιο του 1832 ο Βασιλιάς Ludwig υπέγραψε Σύμβαση με τις Μεγάλες Δυνάμεις οι οποίες απαιτούσαν από το ανεξάρτητο κράτος να δώσει απόλυτη προτεραιότητα στην πληρωμή των τοκοχρεολυσίων του νέου δανείου μέχρι την πλήρη εξόφλησή του.  Ο Λόρδος Palmerston υπέγραψε για την Αγγλία, ο Talleyrand για τον Τσάρο και ο εκπρόσωπος του Βασιλιά της Βαυαρίας για την Ελλάδα. 

«Εννοείται ότι, με βάση θεμελιώδη κανόνα του Διεθνούς Δικαίου, η υποχρέωση αυτή δεν  δέσμευε την κυβέρνηση αλλά το κράτος που αυτή εκπροσωπούσε. Άρα, δέσμευε όλες τις μελλοντικές ελληνικές κυβερνήσεις. Περαιτέρω η παράβαση του τελευταίου αυτού όρου παρείχε στις δυνάμεις το δικαίωμα να ελέγχουν τις εισπράξεις του Ελληνικού κράτους και να επιβάλλουν την άμεση πληρωμή των τοκοχρεολυσίων. Η δυνατότητα αυτή μπορούσε να επιτρέψει ακόμα και παρέμβαση στρατιωτικού τύπου.» (6)

Το πρωτόκολλο του Λονδίνου 1832 —Protocole de Londres­ 1832

Στην πραγματικότητα η Τρόικα έλεγχε τα πάντα μέσω του βασιλιά. Ενώ η Πέμπτη Εθνοσυνέλευση είχε νομοθετήσει ότι ο βασιλιάς δεν μπορούσε να πάρει αποφάσεις μόνος του για φόρους το έκανε. Μέχρι το 1843 η Ελλάδα κυβερνιόταν από απόλυτη μοναρχία. Βελτιώθηκαν λίγο τα πράγματα μετά το 1843 έως το 1860.

Όταν ανέκυπτε το θέμα των καθυστερήσεων του Ελληνικού χρέους οι ξένες κυβερνήσεις ήταν πάντα έτοιμες να εμπλακούν προκειμένου να προστατέψουν τα δικά τους συμφέροντα. Αυτό είχε ολέθρια επίδραση στις κοινωνικές δαπάνες και στις δημόσιες επενδύσεις. Αυτή η ιστορία έχει επαναληφθεί ξανά και ξανά, μέχρι και το 2008 με την οικονομική κρίση που ανέλαβε ξανά η Τρόικα, το 2010.

Ποιος να κατηγορηθεί;

Όταν οι επιπτώσεις των δανείων του Λονδίνου εμπεδώθηκαν, οι διαμεσολαβητές, συμπεριλαμβανομένου του Ανδρέα Λουριώτη, κατηγορήθηκαν για οικονομικό παράπτωμα, για προμήθειες που εισπράχτηκαν αλλά δεν είχαν συμφωνηθεί. Ακόμα έως και το 1839 διέψευδαν τις κατηγορίες. Ήταν οι Έλληνες συνολικά αθώοι παριστάμενοι; Μάλλον όχι. Πολλοί Έλληνες αγόρασαν τα ομόλογα και θα ήθελαν να επιστραφούν τα χρήματα τους. Στη σύγχρονη ιστορία μας έχει αποδειχτεί ότι οι πολιτικοί μας έχουν δυσκολία να ενώνονται ή να ενώνουν τη χώρα κι αυτό δεν έχει βοηθήσει.

Είναι δύσκολο να δεις την εξάρτηση της Ελλάδας στην Ευρώπη — που ήταν τόσο μεγάλο μέρος της ιστορίας μας— εάν είχε αντιμετωπιστεί διαφορετικά. Κάθε φορά η Ελλάδα έπρεπε να αντιδρά στα γεγονότα σαν το 5ο θέμα στην ημερήσια διάταξη των Ευρωπαίων.

Απολογία του Ι. Ορλάνδου και του Α. Λουριώτη 

(http://digital.lib.auth.gr/record/125956/files/1.pdf)

Θα μπορούσε να είναι αλλιώς;

Θα ήθελα να το πιστεύω. Σε έναν ιδανικό κόσμο τα πράγμα θα μπορούσαν να είναι διαφορετικά. Αλλά όχι σε αυτόν όπου ο κόσμος επιμένει να πληρώσει τα χρέη του γιατί αυτό αποτελεί την ουσία του ηθικού μέρους. Το του στην προηγούμενη πρόταση μπορεί να είναι πρόγονος ή πρώην διεφθαρμένος αρχηγός ή ένας καλός αρχηγός. Ζούμε σε ένα σύστημα όπου το χρέος ενθαρρύνεται όταν τα πράγματα είναι καλά αλλά οι πιστωτές αμέσως φορούν το μανδύα του ηθικού εκφυλισμού όταν δεν μπορεί να αποπληρωθεί. Στην ουσία το χρέος ποτέ δε συγχωρείται. 

Εμείς πρέπει να ανεχθούμε το εθνικό χρέος που θα έπνιγε ως Δούρειος Ίππος, αλλά και τον χλευασμό των πιστωτών οι οποίοι αδυνατούν να δεχτούν κάποιο συμβιβασμό όταν προτείνουν κακά δάνεια δεν έχουν κανένα πρόβλημα όταν δεν πληρώνουν το δικό τους είναι ανάλογο με το προπατορικό αμάρτημα.

Σήμερα

Ακόμα πληρώνουμε τα χρέη μας και ο COVID19 έχει εμποδίσει τις προσπάθειες να ξαναχτιστεί η οικονομία. Τώρα η συζήτηση μαίνεται στην Ευρώπη εάν τα πιο πλούσια μέλη πρέπει να συμμετέχουν σε ένα νέο δάνειο σε χώρες σαν κι εμάς ή εάν η Ευρώπη ως ένωση πρέπει να αναλάβει το χρέος ως ομόλογο. Μπορώ να δω την άποψη των πλούσιων χωρών που θεωρούν ότι το δάνειο είναι η ρόδινη λύση. Έτσι κι αλλιώς, εν τέλει πληρώνονται. Αλλά είμαι υπέρ του ευρωπαϊκού ομολόγου. Θα ήταν ωραίο μια φορά να είμαι και πιστωτής και δικαιούχος! 

 

Ο Χάρτης

 

Έργο των Αδελφών Φυτάλη

Υποσημειώσεις:

(1)   Αθηνά Κακούρη, 1821 Η αρχή που δεν ολοκληρώθηκε, Πότε και πως δημιουργήθηκε το κράτος όπου ζούμε σήμερα.

(2) William St. Clair, That Greece might still be free: Τhe Philhellenes in the war of Independence. (σελ. 128) 

(3) Ίδιο  με # 2

(4)   Θανάσης Νασιάρας, TΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΕΘΝΟΣ ΣΕ ΚΡΙΣΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΕΣ ΣΕ ΠΕΡΙΟΔΟΥΣ ΚΡΙΣΕΩΝ (1843, 1893, 1932).

(5)  Νίκος Αποστολίδης και Κωνσταντίνος Βελέντζας, Ήταν ληστρικά́ τα δάνεια που λάβαμε από την Αγγλία; Εφημερίδα Καθημερινή, 31/03/2020 https://www.kathimerini.gr/society/1071281/itan-listrika-ta-da-neia-poy-la-vame-apo-tin-aggli-a/

(6) Ανδρέας Μιχ. Ανδρεάδης , (1876-1935), "Ιστορία των εθνικών δανείων", υπό Ανδρ. Μιχ. Ανδρεάδου, Τυπογραφείον "Εστία", Εν Αθήναις 1904. Πηγή: Σελ. 13-14,

(7) Γ. Β. Δερτιλής, Επτά Πόλεμοι, Τέσσερις Εμφύλιοι, Επτά Πτωχεύσεις 1821-2016  σελ.34.

H ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ

Συνοπτική Eικόνα της Ελληνικής Επανάστασης

Η Ελληνική Επανάσταση άρχισε το 1821 και τελείωσε το 1830, αλλά η σκόνη του καταστάλαξε το 1832. Ένας πόλεμος μακροχρόνιος που χαρακτηρίζεται από πατριωτικό πάθος και από σύγχυση.

Ποιο θα ήταν το καθεστώς του νέου κράτους, ποια θα ήταν τα σύνορά του, και πως θα κυβερνιόταν;

Η Ρωσία, η Μεγάλη Βρετανία και η Γαλλία  βοήθησαν στο βαθμό που εξυπηρετούσαν τα δικά τους σχέδια τη δεδομένη στιγμή ή το τι απαιτούσε η κοινή γνώμη. Οι δε Οθωμανοί βοηθήθηκαν από τους υποχείριους τους και ειδικότερα από τον Πασά της Αιγύπτου.

Οι Παίχτες στην προετοιμασία της Επανάστασης του 1821

Οι ίδιοι οι Έλληνες

Επί Οθωμανικής κυριαρχίας οι Έλληνες ήταν υποδεέστεροι,  δεύτερης κατηγορίας πολίτες, ή ακόμα και χειρότερα. Κάποιοι βέβαια ζούσαν καλύτερα από τους άλλους. Στην Κωνσταντινούπολη πολλοί Έλληνες ήταν πλούσιοι και ισχυροί και ήταν γνωστοί ως Φαναριώτες. Οι Φαναριώτες ζούσαν  στην συνοικία Φανάρ στην Κωνσταντινούπολη, που βρισκόταν κοντά στο Πατριαρχείο. Κάποιοι Φαναριώτες έγιναν πρίγκιπες στην Βλαχία και Μολδαβία  υπό τον σουλτάνο, και είχαν σχετική ελευθερία. Οι Φαναριώτες σπούδασαν και απέκτησαν σπουδαία αξιώματα και περιουσία.

Τον δέκατο όγδοο αιώνα δημιουργήθηκαν δύο ομάδες με οικονομική επιφάνεια οι οποίοι απέκτησαν και σχετική αυτονομία στις περιοχές τους.

1. Έλληνες ναυτικοί- από τα νησιά  Ύδρα, Άνδρος, Σπέτσες, Χίο και Ψαρά οι οποίοι απέκτησαν πλούτο με τα εμπορικά πλοία τους.

2 Μουλαράδες- Στην κεντρική και στην βορειοδυτική Ελλάδα ειδικότερα, Έλληνες  Σλάβικης ή Βλάχικης καταγωγής,  μετασχηματίστηκαν από οδηγούς και γυρολόγους σε ανεξάρτητους εμπόρους και τραπεζίτες.

Όταν το εμπόριο επεκτάθηκε στα Βαλκάνια, αυτές οι ομάδες έκτισαν σχολεία, βιβλιοθήκες και χρηματοδότησαν τους Έλληνες προκειμένου να σπουδάσουν στη Δυτική Ευρώπη. Εκεί γνώρισαν τις επαναστατικές ιδέες της Διαφώτισης, της Γαλλικής Επανάστασης, του  ρομαντισμού- ιδέες που στη συνέχεια διέδιδαν στους Έλληνες.

Οι Πελοποννήσιοι και εκείνοι της κεντρικής Ελλάδας ήταν λιγότερο τυχεροί. Οι αγωνιστές, είτε οι κλέφτες είτε οι αρματολοί είχαν την τάση να συνασπίζονται αλλά πολύ περισσότερο την ελευθερία και την εκδίκηση κατά των Οθωμανών. Άλλωστε οι φιλελεύθερες ιδέες άρχισαν να διυλίζουν το μυαλό τους από τα τέλη του 1700, λόγω της διακυβέρνησης των Ιονίων Νήσων (που ήταν  υπό τους Βενετούς, υπό των Γάλλους μετά των Άγγλους, αλλά ποτέ υπό τους Οθωμανούς).

Οι Φιλέλληνες

Ο απελευθερωτικός σκοπός της Ελλάδας άρχισε να υποστηρίζεται όχι μόνο από τους Έλληνες εμπόρους της διασποράς  στη Δυτική Ευρώπη, και στη Ρωσία αλλά και στους Ευρωπαίους που είχαν εμποτιστεί με τις νέες ιδέες της διαφώτισης και της μορφωμένης τάξης που αναγνώριζε και πίστεψε στο μεγάλο χρέος που ο πολιτισμός της Ευρώπης χρωστούσε στην Ελλάδα – σε αντίθεση συχνά με την πολιτική τους διπλωμάτες των χωρών τους. 

Γλύπτης: Φωκίων Ρωκ

                                                                                                               Γλύπτης: Γεώργιος Βιτάλης

Σε αυτή τη κατηγορία ήταν οι ποιητές όπως ο Byron, ο Shelly, o Φρανσουά ντε Σατωμπριάν, γνωστός και σαν Σατωβριάνδος  και άλλοι που όχι μόνο πίστεψαν στον σκοπό αλλά καλλιέργησαν ένα ρομαντισμό  γύρω από την επανάσταση.

Η τάση της Ρωσίας, ως Ορθόδοξη χώρα ήταν να βοηθά τους ομόθρησκους της τουλάχιστον όταν την εξυπηρετούσε. 

Υπήρχαν οι Φιλέλληνες από την Ευρώπη που έβλεπαν τον πόλεμο ως μάχη μεταξύ των Οθωμανών και των καταπιεσμένων Χριστιανών και αποφάσισαν να βοηθήσουν με ιεραποστολική ζέση.

Στις 8 Δεκεμβρίου το 1823 μέλος του Κογκρέσου της Αμερικής ο  Daniel Webster  της Μασαχουσέτης μίλησε στο Κογκρέσο για την Ελληνική Επανάσταση. «Στο μυαλό μου έχω την σύγχρονη και όχι την αρχαία, τη ζωντανή και όχι την πεθαμένη Ελλάδα. Η σημερινή Ελλάδα πολεμά ενάντια με πρωτόγνωρες δυσκολίες…Η Ελλάδα αγωνίζεται για την ύπαρξή της για το προνόμιο της ανθρώπινης ύπαρξης». Στις 20 Ιανουαρίου άλλο μέλος του Κογκρέσου, ο Henry Clay, μίλησε ζητώντας να αναγνωριστεί επίσημα η Ελληνική Επανάσταση και να σταλεί απεσταλμένος στην Ελλάδα να εξετάσει και να συντάξει έκθεση για την κατάσταση στην Ελλάδα. Παρόλα αυτά δεν ψηφίστηκε η πρόταση, αλλά οι ομιλίες των δύο μελών του Κογκρέσου δημοσιεύτηκαν σε εφημερίδες δίνοντας έτσι δημοσιότητα.   

Η Φιλική Εταιρεία

Το 1814 (3) ίδρυσαν τρεις Έλληνες στην Οδησσό  τη Φιλική Εταιρεία, ένας μυστικός οργανισμός  με σκοπό της απελευθέρωση του Γένους. Οι τρεις ιδρυτές ήταν: ο Σκουφάς, ο Τσακάλωφ και ο Ξάνθος.  Ο οργανισμός ήταν μυστικός και είχε αρχές και τελετές δανεισμένες από την Μασονία.  «Στην αρχή απλώθηκε αργά… Από το 1817 και ύστερα η Φιλική Εταιρεία έγινε πιο δραστήρια και προσηλύτιζε περισσότερους δημιουργώντας την εντύπωση στους μυημένους ότι η Ρωσία τους υποστήριζε, ότι ο Πατριάρχης δεν ήταν αντίθετος, και ακόμη ότι ο επί κεφαλής της ήταν υψηλά ιστάμενο πρόσωπο».(4) Στα μέλη συμπεριλαμβάνονταν οι κύριοι υποκινητές της επανάστασης όπως οι Θεόδωρος Κολοκοτρώνης, Οδυσσέας Ανδρούτσος και ο Αρχιεπίσκοπος Πατρών Γερμανός.   Η Φιλική Εταιρεία προπαρασκεύασε την Ελληνική Επανάσταση.

Ο Πόλεμος

Κατά εφαρμογή ενός γενικότερου σχεδίου της Φιλικής Εταιρείας το 1821 ξέσπασε  σχεδόν ταυτόχρονα εξεγέρσεις στην Πελοπόννησο, Μολδοβλαχία και στην ίδια την Κωνσταντινούπολη. Μόνο όμως στην Πελοπόννησο πήγε καλά όπου οι ντόπιοι πολεμιστές κατάφεραν μέχρι τον Οκτώβριο του 1821 να καταλάβουν την Τριπολιτσιά- την Οθωμανική πρωτεύουσα της Πελοποννήσου. Εξεγέρσεις στην Κρήτη και αλλού  αντιμετώπισαν δυσκολίες παρόλο που οι ναυτικοί σημείωσαν αρχικά κάποιες νίκες. Στην κεντρική Ελλάδα ή στην Ρούμελη παρά τις αιματηρές συγκρούσεις καμία από τις δύο δυνάμεις  δεν είχε το πάνω χέρι.

Η Αντίδραση των Οθωμανών

Το ξέσπασμα του πολέμου αντιμετωπίστηκε με μαζικές εκτελέσεις, επιθέσεις τύπου πογκρόμ, κατέστρεψαν εκκλησίες, λεηλάτησαν Ελληνικές περιουσίες σε όλη της Αυτοκρατορία. Απίστευτες κτηνωδίες έγιναν στην Κωνσταντινούπολη και στις 22 Απριλίου του 1821 εκτέλεσαν τον Ορθόδοξο Πατριάρχη τον Γρηγόριο Ε' με εντολή του Σουλτάνου - μολονότι ο ίδιος ήταν αντίθετος με την εξέγερση. Κατόπιν, κρέμασαν και τον Αρχιεπίσκοπο της Κύπρου. Δημιούργησε  οργή σε όλη την Ευρώπη, ειδικότερα οι Ρώσοι, οι Χριστιανοί.  

Πατριάρχης Γρηγόριος Ε΄. Έργο των αδελφών Φυτάλη

Η σφαγή της Χίου το 1822  ήταν ανελέητη και είχε αντίκτυπο στην κοινή γνώμη των Ευρωπαίων. Γράφτηκαν άρθρα στον τύπο, γράφτηκαν ποιήματα και οι ζωγράφοι ζωγράφισαν πίνακες.  

Η Σφαγή της Χίου 1822. Έργο του Ευγένιου Ντελακρουά.

Οι Έλληνες Καπετάνιοι  1821 -  1825

Ο Ελληνικός εμπορικός στόλος συμπεριλάμβανε 500 - 600  πλοία όταν ξέσπασε ο πόλεμος.  Ο στόλος είχε ικανούς  καπετάνιους και ναυτικούς συνηθισμένοι να πολεμούν τους πειρατές αλλά ο στόλος δεν μπορούσε να αναμετρηθεί με τον στόλο των Οθωμανών. Τα εμπορικά πλοία είχαν δύο, τρία μικρά κανόνια. 

Ο Κωνσταντίνος Κανάρης 

 Μεμονωμένα, το κάθε νησί ανήλθε στο ύψος των περιστάσεων. Το κάθε νησί είχε δικό του εξοπλισμένο, επανδρωμένο  στόλο που συντηρούσε και είχε δικό του πλήρωμα κάτω από τον δικό της ναύαρχο- ενάντια στo εκπαιδευμένο και οργανωμένο οπλισμένο και μεγάλο Οθωμανικό στόλο.  

Ο Εμφύλιος μέσα στον Πόλεμο

Κατά την διάρκεια του πολέμου, δημιουργήθηκαν εντάσεις ανάμεσα στις διάφορες παρατάξεις. Αυτές οι εντάσεις οδήγησαν σε δύο εμφυλίους. Είναι  μια πολύ περίπλοκη ιστορία. 

Αρκεί να πει κανείς ότι ήταν μια επική μάχη μεταξύ των περιφερειακών παραγόντων και σε αυτούς που ήθελαν ισχυρή κεντρική κυβέρνηση. Το πρόβλημα  ήταν ότι οι συμμαχίες ανάμεσα στους κύριους παίκτες πολλές φορές άλλαζαν. Προσκλήσεις σε συνδιασκέψεις και συντάγματα εκπονούντο και τροποποιούντο. Μέχρι το 1824 αυτοί που υποστήριζαν ισχυρή κεντρική κυβέρνηση είχαν κάνει πρόοδο εν μέρει διότι είχαν τον έλεγχο του δανείου από την Αγγλία. Ο Κολοκοτρώνης, ήρωας της μάχης στην Πελοπόννησο, ήταν τέτοιο αγκάθι στην κυβέρνηση λόγω της δημοτικότητας και του πείσματος που τον συνέλαβαν και τον φυλάκισαν. 

Τι συνέβη στη συνέχεια  καθορίστηκε από την επόμενη κίνηση των Οθωμανών.

Ο Ιμπραήμ Πασά έφτασε στη Πελοπόννησο με καράβια και μεγάλο στρατό. (Οι Έλληνες γνώριζαν για τον ερχομό τους- είχαν προσπαθήσει να πυρπολήσουν τα καράβια που θα έφερνε το στρατό όταν ακόμα βρισκόταν αγκυροβολημένοι στην Αίγυπτο.) Ήταν η τελευταία μαζική προσπάθεια να καταστείλουν τον αγώνα των Ελλήνων μια και καλή. Μπροστά στον μεγάλο κίνδυνο παραμέρισαν τις διαφορές τους και ενώθηκαν όλες οι παρατάξεις. Αποφυλακίστηκε ο Κολοκοτρώνης (του δόθηκε και ο τίτλος του Αρχιστράτηγου) προκειμένου να αντιμετωπίσει τον Ιμπραήμ στην Πελοπόννησο.

Ο Θόδωρος Κολοκοτρώνης

1825-1827 Ο Ιμπραήμ καταστρέφει την Ελλάδα

Οι Τούρκοι  στο διάβα τους κατέστρεψαν την Κάσο και τα Ψαρά και φτηνά την γλίτωσε η Σάμος. Τον Φεβρουάριο του 1825 ο Ιμπραήμ προσγειώθηκε στην Πελοπόννησο. Μέχρι το τέλος του ίδιου έτους ανέκτησε την Πελοπόννησο και πολιορκούσε το Μεσολόγγι στη Δυτική Ρούμελη και την Αθήνα.

Η κατάσταση ήταν δραματική και οι μεγάλες δυνάμεις αμφιταλαντεύτηκαν, έστελναν τελεσίγραφα στους Οθωμανούς  χωρίς να τα πραγματοποιούν- μέχρι τη μάχη του Ναβαρίνου το 1827  - όπου τα καράβια των Ρώσων, Άγγλων και Γάλλων επιτέθηκαν αι προκάλεσαν την συντριβή του στόλου του Ιμπραήμ. Έτσι έδωσαν τέλος στο αδιέξοδο. Αυτό άλλαξε τα πάντα.

Άλλη μια προσπάθεια για τη δημιουργία Κυβέρνησης

Τον Ιανουάριο του  1828, οι Έλληνες δημιούργησαν νέα κυβέρνηση υπό τον Κερκυραίο, Ιωάννη Καποδίστρια, ο οποίος είχε υπηρετήσει για πολλά χρόνια στον Τσάρο της Ρωσίας ως Υπουργός Εξωτερικών  – και υποστήριζε την ανεξαρτησία των Ελλήνων. Την ίδια εποχή οι Έλληνες προχώρησαν να καταλάβουν όσες περισσότερες περιοχές μπορούσαν, πριν οι Δυτικές δυνάμεις υποχρεώσουν σε ανακωχή. Τα πραγματικά σύνορα της νέας χώρας δεν είχαν τεθεί. 

Ο Ιωάννης Καποδίστριας

Εν τω μεταξύ, η Γαλλία απέστειλε αποστολή στην Πελοπόννησο υπό την αρχηγία του Nicholas Maison και λίγες μέρες αργότερα  άρχισε η αποχώρηση των στρατευμάτων του Ιμπραήμ.

Στην περιφέρεια της Κεντρικής Ελλάδας (Βοιωτία), έγινε η τελευταία μεγάλη συμπλοκή με τους Οθωμανούς τον Σεπτέμβριο του 1829. Η λεγόμενη Μάχη της Πέτρας. Οι Ελληνικές δυνάμεις, υπό τον Δημήτριο Υψηλάντη, ο οποίος πολεμώντας προχώρησε κατά των Οθωμανών και τους νίκησε. Οι Τούρκοι δέχτηκαν να εκκενώσουν ολόκληρη την Ανατολική Ελλάδα νότια της Λαμίας με αντάλλαγμα την ασφαλή επιστροφή τους.

1830 - Κάτω από την πίεση της Ρωσίας, οι Οθωμανοί συμφώνησαν στους όρους του Πρωτόκολλου του Λονδίνου 6 Ιουλίου 1827 καθώς επίσης και το Πρωτόκολλο της 22 Μαρτίου 1829. Ήταν η αρχή του τέλους. Η Αγγλία και η Γαλλία ήθελαν την Ελλάδα ένα ανεξάρτητο κράτος προκειμένου να περιορίσει την επιρροή των Ρώσων. Οι τρεις δυνάμεις τελικά συμφώνησαν σε ένα ανεξάρτητο Ελληνικό Κράτος  υπό την από κοινού προστασία.

1831 –Από την αρχή της θητείας του ο Καποδίστριας προσπάθησε να περιορίσει την εξουσία των παραδοσιακών φατριών στην Πελοπόννησο, στη Στερεά Ελλάδα και σε κάποια νησιά όπως την Ύδρα. Θεωρούσε ότι ήταν ένα εμπόδιο για το καινούργιο κράτος.  Τα πράγματα έφτασαν  στο απροχώρητο  όταν ένας από τους  Μαυρομιχάληδες δολοφόνησαν τον Καποδίστρια στο Ναύπλιο σε αντίποινα της φυλάκισης του ενός από τους δολοφόνους.

Φαινόταν ότι θα υπήρχε ένας καινούργιος γύρος αντιπαραθέσεων μεταξύ των παρατάξεων. Τι έπρεπε να γίνει;

Μια μοναρχία Ευρωπαϊκού τύπου φαινόταν ικανοποιητική λύση για τις Μεγάλες Δυνάμεις- και σε αυτήν την κρίσιμη καμπή συμφωνούσαν και οι Έλληνες.

1832 -   Στης 7 Μαΐου 1832 η Ελλάδα επισήμως κηρύχθηκε  μοναρχία και ανεξάρτητο κράτος (αλλά περιέργως έπρεπε να καταβληθεί αποζημίωση στους Οθωμανούς). Το Πρωτόκολλο  περιγράφει το καθεστώς της Αντιβασιλείας μέχρις ότου ενηλικιωθεί ο 'Οθων της Βαυαρίας  και τη  σύναψη συμφωνίας για δάνειο  £2.4 εκατομμύριων. 

Ο Βασιλιάς Όθωνας

Στις 21 Ιουλίου 1832, τα σύνορα της Ελληνικής Βασιλείας τέθηκαν στην ευθεία Άρτα – Βόλο. Τα σύνορα της Βασιλείας επαναλήφθηκαν στο Πρωτόκολλο του Λονδίνου 30 Αυγούστου 1832. 

Το αποτέλεσμα

Η Ελλάδα απέκτησε μετά από συμβιβασμό έναν ανήλικο βασιλιά ο οποίος ήταν υπερβολικά υποχρεωμένος και εξαρτώμενος αλλά ……. αλλά ήταν μια αρχή…