Πέμπτη, 3 Ιανουαρίου 2019

ΝΙΚΟΣ ΧΑΤΖΗΚΥΡΙΑΚΟΣ ΓΚΙΚΑΣ


                                  


1906-1994




Γλυπτό του Τήνιου γλύπτη  Πραξιτέλη Τζανουλίνου 
στην είσοδο της Κριεζώτου (Μουσείο Μπενάκη)


Ο Νίκος Χατζηκυριάκος Γκίκας ήταν ένας από τους σημαντικότερους ΄Ελληνας ζωγράφους της γενιάς του 1930 ή του μεσοπολέμου, με αμέτρητες ομαδικές και προσωπικές εκθέσεις στην Αθήνα, Παρίσι, Λονδίνο και Αμερική αποκτώντας μεγάλες διακρίσεις και τιμές μέχρι το τέλος της ζωής του. Γεννήθηκε στην Αθήνα, σε εύπορη οικογένεια γιος του ναυάρχου και υπουργού Χατζηκυριάκου Αλέξανδρου από τα Ψαρά. κι η μητέρα του ήταν γόνος της ιστορικής Υδραϊκής οικογένειας Γκίκα.

Ο Χατζηκυριάκος Γκίκας ήταν μαθητής του Παρθένη μόλις στα 15 του χρόνια, αργότερα φεύγει για το βροχερό Παρίσι και παρακολουθεί μαθήματα γαλλικής και ελληνικής φιλολογίας στη Σορβόννη, ενώ συγχρόνως φοίτησε στην Ακαδημία Ranson και στο εργαστήριο χαρακτικής του Δημήτρη Γαλάνη. Στα 17 του χρόνια συμμετείχε με έργα του στο Σαλόν των Ανεξαρτήτων και το 1927 πραγματοποίησε την πρώτη ατομική του έκθεση στο Παρίσι. Αρχικά το ύφος του ήταν πιο συμβατικό, όπως ο ίδιος ομολογεί, ήμουν επηρεασμένος από την Αναγέννηση. Το βάπτισμά μου στη μοντέρνα ζωγραφική το οφείλω στον Ανρί Ματίς. Λέει ότι συγκλονίστηκε όταν πρωτοαντίκρισε το «Τσάι» του Ματίς. (1)


Η ζωή του 


Διηγείται ο ίδιος τις αναμνήσεις από τα παιδικά του χρόνια στο βιβλίο “Το χαλί που παίζαμε ήτανε κόκκινο” όπου περιγράφει την πρώτη φορά που γεννήθηκε και επιβλήθηκε η ιδέα ενός χρώματος.

Το 1928 εκθέτει για πρώτη φορά στην Αθήνα, από κοινού με τον γλύπτη Μιχάλη Τόμπρο στην γκαλερί «Στρατηγοπούλου». Εκείνη ακριβώς τη χρονιά κατατάχθηκε στο στρατό και όταν απολύθηκε το 1929 παντρεύτηκε (18/04/1929) παρά τις έντονες αντιδράσεις του πατέρα του λόγω  ότι ήταν μεγαλύτερή του την ποιήτρια Αντιγόνη (Τίγκη) Μπούμπουλη το γένος Κοτζιά, από τη Σμύρνη και φεύγουν για το Παρίσι.

Το 1933 πείθει τον Λε Κορμπιζιέ να έρθει στην Ελλάδα, αντί για το προγραμματισμένο ταξίδι για Μόσχα, για να δημιουργήσει τον Χάρτη της σύγχρονης αρχιτεκτονικής, τους νόμους της σύγχρονης αρχιτεκτονικής,  τη λεγόμενη Χάρτα των Αθηνών. Την συνέταξαν στο πλοίο που τους έφερε από τη Μασσαλία στον Πειραιά. Τότε ο Λε Κορμπιζιέ έδωσε  δύο διαλέξεις στο Πολυτεχνείο. Το ταξίδι είχε μεγάλη επιτυχία γιατί τους έδωσε την ευκαιρία να δουν την αρχιτεκτονική των νησιών και να εμπνευστούν από αυτήν. Ο Λε Κορμπιζιέ μάλιστα μιμήθηκε την αρχιτεκτονική της Σαντορίνης στην κατασκευή του σπιτιού του στο Παρίσι. 


Το Τρίτο Μάτι

Από το 1935 – 1937 εκδίδουν το Τρίτο Μάτι με διευθυντή τον Στρατή Δούκα. Κινητήρια δύναμη  του περιοδικού ήταν ο Δημήτρης Πικιώνης και ο Χατζηκυριάκος Γκίκας. Σκοπός του περιοδικού ήταν να γράψουν για το τι συνέβαινε έξω από την Ελλάδα άρθρα για την τεχνική της ζωγραφικής, για την αρχιτεκτονική, για την πολεοδομία των αρχαίων. 

Ο Πικιώνης και ο Γκίκας έγιναν φίλοι. Ο Πικιώνης έγραψε στα αυτοβιογραφικά του σημειώματα, “Κι η νεώτερη γενιά, ο Γκίκας, ο Τσαρούχης, ο Εγγονόπουλος, ο Διαμαντόπουλος. Πόσο γόνιμα μαθήματα έβγαζες από την αντίθεση τούτη των πνευματικών χαρακτήρων που αντιπροσώπευε ο καθένας τους! Ειλικρινά δεν ξέρω τι εγώ έδωσα σ΄ αυτούς. Μα έχω συνείδηση του τι οφείλω στον καθένα τους…(2)  .


Πίνακας από Ύδρα του Γκίκα

Η τεχνική της ζωγραφικής του:
Ο  τρόπος της σύνθεσης πραγματοποιείται με μια διαίρεση της επιφάνειας του εικαστικού χώρου, η οποία εκκινεί από το βασικό τετράπλευρο του πίνακα και προχωρεί με αλλεπάλληλες διαιρέσεις σε μικρότερα τετράπλευρα, τα οποία αλληλοσυμπληρώνονται και αλλήλοσυντίθενται, δημιουργώντας ένα είδος καμβά, πάνω στον οποίο χτίζεται η σύνθεση. 

Η Ύδρα

Η Ύδρα ήταν ένας τόπος στενά συνδεδεμένος με τον Γκίκα λόγω των καλοκαιρινών διακοπών ως παιδί αλλά και για το ζωγραφικό του έργο.


Το σπίτι του στην Ύδρα

Επισκεύασε το αρχοντικό πατρογονικό σπίτι, ψηλά επάνω από το Καμίνι δημιουργώντας μια συναρπαστική ατμόσφαιρα, με μαγευτική θέα προς τη θάλασσα. Φιλοξένησε τον αγαπημένο φίλο του τον Άγγελο Κατακουζινό, τους αδερφικούς  φίλους, τον ζωγράφο Τζον Κράξτον και τον συγγραφέα Πάτρικ Λη Φέρμορ. Όμως στον κατάλογο των επισκέψεων στην Ύδρα συγκαταλέγονταν ο συγγραφέας Χένρι Μίλερ, ο Γ. Σεφέρης, ο συγγραφέας Γιώργος Κατσίμπαλης, ο αρχιτέκτονας Δ. Πικιώνης, ο Γάλλος φωτογράφος Henri Cartier-Bresson και τόσοι άλλοι.


Με τους φίλους του στην Ύδρα

Το 1942 εκλέγεται καθηγητής στο Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο για την έδρα του Ελεύθερου Σχεδίου. Μαζί με τον Πικιώνη σχεδιάζουν το σύμβολο του ΕΜΠ.
Το 1958 γνωρίζει και ερωτεύεται την Barbara Hutchinson, η οποία τότε ήταν παντρεμένη με τον Ελληνιστή Rex Warner —ο πρώτος της γάμος ήταν με τον Victor Rothschild. Συναντήθηκαν στις Ηνωμένες Πολιτείες και στη συνέχεια έκαναν το γύρω του κόσμου ταξιδεύοντας στην Ινδία, στο Θιβέτ, στην Ιαπωνία, στο Μεξικό και στη Χαβάη.    
                                                       Η Ινδία του Γκίκα

Ενώ βρίσκονταν στο Λονδίνο 1961 μαθαίνει ότι στο αρχοντικό του στην Ύδρα ξέσπασε μεγάλη πυρκαγιά αφήνοντας το σε στάχτες.

          Το 1963-5 ο Νίκος Χατζηκυριάκος-Γκίκας συνομιλεί με την ποίηση 
του Κ.Π. Καβάφη. 



Το 1964 ανεβαίνει ‘Το Καταραμένο Φίδι’ του Μάνου Χατζηδάκη, πάνω στο βιβλίο της Ραλλούς Μάνου «… Ου των ραδίων… ούσαν την τέχνην…» ένα χορόδραμα με σκηνικά και  κοστούμια του Χατζηκυριάκου-Γκίκα.

Το 1969, οχτώ χρόνια μετά την πυρκαγιά στο σπίτι του στην Ύδρα, σε μια θαλασσινή εκδρομή στην Κέρκυρα με την γυναίκα του την Barbara, και τον γιο της ανακαλύπτουν ένα κτήμα με ένα ελαιοτριβείο στην περιοχή Κερασιά. Μέχρι το τέλος του καλοκαιριού το αγόρασαν. Η επισκευή του, οι προσθήκες, οι κήποι έγιναν ένα έργο ζωής, όπως τότε με το πατρογονικό στην Ύδρα, όπως και το σπίτι του στην Αθήνα, στην Κριεζώτου. (3) 

 Από τα χρόνια στην Κέρκυρα, 'Ο Απολλώνιος'

Η Ελληνικότητα
Για τον Χατζηκυριάκο Γκίκα, η Ελληνικότητα είναι μια ουσία, περισσότερο μια μορφή, ένα είδος υπάρξεως, η οποία δεν υπάρχει αλλού και έχει διατηρηθεί πολλά χρόνια, αιώνες διότι όταν βλέπουμε έξω, στην Ευρώπη Καθεδρικούς Ναούς ή Ρωμαϊκούς συνήθως αναγνωρίζουμε ένα τεμάχιο, ένα μέρος και λέμε αυτό το έχει κάνει ΄Ελληνας… Να κρατήσουμε την παράδοση οπωσδήποτε γιατί τώρα τα πετάμε όλα τον βρόντο και δεν ξέρουμε που βρισκόμαστε. Δεν έχουμε καταλήξει να βρισκόμαστε ούτε στο μέλλον, ούτε στο παρελθόν και κάνουμε πολλές ανοησίες και πολλές γκάφες.’ 

                     
              
                Δεν μπορείς να μην προσέξεις τα μακριά και εκφραστικά του δάκτυλα του.


Στο πρώτο Νεκροταφείο βρίσκεται ο οικογενειακός τάφος Χατζηκυριάκου με την αυστηρή προτομή του πατέρα του. Προστέθηκαν στη συνέχεια στην στήλη κι άλλα σύμβολα με κάθε νέα ταφή. Το όνομα του Νίκου είναι γραμμένο κάτω από το λυχνάρι.


Τμήμα 1/403 Ο οικογενειακός Τάφος της Οικογένειας Χατζηκυριάκου  
στο Α΄ Νεκροταφείο
Γλύπτες  προτομής Αφοί Κοτζαμάνοι










(1) Henri Mattis Τσάι.

(2) Αυτοβιογραφικά σημειώματα, Κείμενα ΜΙΕΤ από (Γράμματα Δημήτρη Πικιώνη Ν. Χατζηκυριάκου- Γκίκα, εκδ. Ίκαρος, σελ. 77).
(3) Το αρχικό κτήριο της Κριεζώτου 3 – ισόγειο και πέντε όροφοι – κτίστηκε με εντολή του Αλέξανδρου Χατζηκυριάκου γύρω στο 1932 από τον Κωνσταντίνο Κιτσίκη, αρχιτέκτονα και καθηγητή στο Πολυτεχνείο, και αποτελεί τυπικό δείγμα αρχιτεκτονικής πολυκατοικίας του Μεσοπολέμου.Το 1987 αποφάσισε να το δωρίσει (καθώς και τα πάσης φύσεως κινητά αντικείμενα πίνακες, έργα τέχνης, έγγραφα, βιβλία, έπιπλα) στο Μουσείο Μπενάκη υπό τον όρο ότι θα διατηρηθεί ως εκθεσιακός χώρος επισκέψιμος από το κοινό με τον τίτλο «Οικία και Μουσείον Χατζηκυριάκου-Γκίκα.

Πηγές
https://archive.ert.gr/68970/
https://www.tovima.gr/2008/11/24/archive/nikos-xatzikyriakos-gkikas-2
http://www.eens-congress.eu/?main__page=1&main__lang=de&eensCongress_cmd=showPaper&eensCongress_id=169#_ftn1
https://www.onassis.org/enim_deltio/29_05/book_review_1.php
https://www.tanea.gr/2000/02/05/greece/afierwma-o-ellinikos-20os-aiwnas-ta-proswpa-96/
http://www.blod.gr/lectures/Pages/viewlecture.aspx?LectureID=3545




Κυριακή, 16 Δεκεμβρίου 2018

ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΧΑΤΖΙΜΙΧΑΛΗ, η ακούραστη λαογράφος



1895—1965
Τμήμα 6/458
Η Αγγελική Κολυβά-Χατζημιχάλη ήταν συγγραφέας, ζωγράφος και η πρώτη Ελληνίδα λαογράφος, την οποία δικαίως αποκαλούν Η μητέρα του λαογραφικού κινήματος του 20ου αιώνα. Αφιέρωσε ψυχή τε και σώματι τη ζωή της στη μελέτη και την ανάδειξη ελληνικής λαϊκής τέχνης και δόθηκε με ενθουσιασμό στη συλλογή και τη διάσωση όσο το δυνατόν περισσοτέρων στοιχείων του ελληνικού λαϊκού πολιτισμού. Γύρισε όλη την Ελλάδα, από χωριό σε χωριό, δίνοντας ένα πλούσιο υλικό από πολύτιμα βιβλία (Ελληνική Λαϊκή Τέχνη Σκύρος (1925), Τα υποδείγματα ελληνικής διακοσμητικής του 1929, oι Σαρακατσάνοι 1957, και Η Ελληνική λαϊκή φορεσιά, που δημοσιεύτηκε μετά το θάνατο της λαογράφου). 
Η ζωή της 
Ο πατέρας της ήταν ο Αλέξιος Κολυβάς και καταγόταν από τη Ζάκυνθο. Υπήρξε εκδότης της «Πρωίας» και Βασιλικός Επίτροπος και ήταν γνωστή η συλλογή του βυζαντινών εικόνων (μέρος της τώρα εκτίθεται στο Βυζαντινό Μουσείο ως συλλογή Λοβέρδου,) ενώ η μητέρα της, η Σοφία Μπουρνιά ήταν από την Σκύρο.
«Γεννήθηκα και μεγάλωσα στην Πλάκα, τότε που τα σπίτια είχαν ακόμη πλακόστρωτες αυλές, κληματαριές, πεζούλια και γλάστρες με ευωδερούς ανθούς… (1) Το σπίτι του πατέρα μου ήταν γεμάτο βιβλία, κεντήματα και Βυζαντινές εικόνες που έφταναν στο ταβάνι. 
                 Μαθήτρια
Ήταν μαθήτρια της Σχολής Χιλλ όπου έδειξε τα πρώτα δείγματα του ταλέντου της στη ζωγραφική. Η ίδια ήθελε να εγγραφεί στο Πολυτεχνείο αλλά ο πατέρας της δεν το επέτρεψε και αντί αυτού συνέχισε ιδιαίτερα μαθήματα στο σπίτι με τον ζωγράφο Γεώργιο Ροϊλό. Ο πατέρας της αργότερα νοίκιασε χώρο στο Ζάππειο προκειμένου να παρακολουθούν μαθήματα μόνον τα  κορίτσια ενώ η Αγγελική παράλληλα βοηθούσε τον πατέρα της ως γραμματέας.
Αυτοπροσωπογραφία
Από τον πρώτο αταίριαστο γάμο της Αγγελικής με τον μηχανικό Γλητσό, γεννήθηκε η κόρη της ΄Ερση. Σύντομα ξαναπαντρεύτηκε τον Πλάτωνα Χατζημιχάλη, ο οποίος είχε αντιπροσωπείες και διατηρούσε εμπορικούς δεσμούς με τη Γερμανία. Με τον δεύτερο γάμο  απέκτησε έναν γιο, τον μετέπειτα αρχιτέκτονα Νίκο Χατζημιχάλη.
Η ίδια με τα παιδιά της
Τότε κτίστηκε και το σπίτι της οδού Υπερείδου, έργο του φημισμένου Αριστοτέλη Ζάχου με τον οποίο συνδέθηκε με μεγάλη φιλία. Ήταν ιδανικό σημείο συνάντησης για τους πνευματικούς όπως τον Κωστή Παλαμά, τον Άγγελο Σικελιανό και την σύζυγό του Εύα Πάλμερ, Καλλιρόη Παρρέν και τόσους άλλους.


Το σπίτιΤο Μουσείο

(Μουσείο Λαϊκής Τέχνης και Παράδοσης «Αγγελική Χατζημιχάλη»)
Αίθουσα υποδοχής
Η σκάλα που οδηγεί στον πρώτο όροφο
Ο τεχνίτης Νικόλαος Θωμόπουλος, φιλοτέχνησε τις ξυλόγλυπτες κατασκευές, εμπνευσμένες από εικόνες της ελληνικής λαϊκής παράδοσης.
Στην είσοδο
Οι Σαρακατσαναίοι
Εκείνη την εποχή οι Σαρακατσάνοι θεωρούνταν ξενόφερτη μειονότητα και όταν κατέβαιναν με τα κοπάδια τους στα πεδινά για να ξεχειμωνιάσουν, οι τοπικοί πληθυσμοί τους αντιμετώπιζαν με δυσπιστία και συχνά φοβόταν. Η Αγγελική, νέα κοπέλα τότε πήρε τα βουνά αναζητώντας αυτόν τον νομαδικό λαό που είχε κρατήσει τις αρχέγονες παραδόσεις του. Δυσκολεύτηκε να γίνει αποδεκτή αλλά όταν τελικά οι Σαρακατσαναίοι την εμπιστεύτηκαν την δέχτηκαν να ζήσει στα καλύβια τους, της είπαν τα τραγούδια και τα μοιρολόγια τους, της μίλησαν για τη ζωή τους, της έμαθαν να υφαίνει στους αργαλειούς τους και της έδειξαν τα κεντήματά τους. Χάρη στα στοιχεία που έφερε στο φως η Χατζημιχάλη και που με πάθος επέβαλε, τελικά αναγνωρίστηκε η ελληνικότητα αυτού του νομαδικού πληθυσμού. (2)

Αυτό που μπορεί να σημειωθεί είναι ότι η Αγγελική και οι φίλοι της δεν ένιωθαν ότι απλώς καταγράφουν αλλά ότι ήταν μέρος ενός κινήματος το οποίο αποκάλυπτε τα ίχνη και τις ενδείξεις της Ελληνικής εθνικής ταυτότητας. Η οικεία της, το μουσείο μαρτυρούν αυτό το κίνημα.
Η Αγγελική Χατζημιχάλη με τη Σκυριανή φορεσιά

Ο Πόλεμος
Ήταν παραγωγικά τα χρόνια της μεταξύ του 1920 και 1930 αλλά μετά ήρθε ο πόλεμος... Ο σύζυγος, Πλάτων Χατζημιχάλης, είχε στενές σχέσεις με την Γερμανία και είτε τον έπεισαν είτε πείσθηκε ότι υποστηρίζοντας τον Τσολάκογλου με τον να ορκιστεί υπουργός Οικονομικών το 1941 δεν θα συνιστούσε προδοσία.
Σύμφωνα με την κόρη της Αγγελικής, ΄Ερσα, (από τον πρώτο γάμο) δεν συμφωνούσε καθόλου η μητέρα της. Περιόρισε τις εμφανίσεις της και χρησιμοποίησε τις φιλίες της να σώσει στρατιώτες, ντύνοντας τους με πολιτικά. (Τότε οι Ναζί φυλάκιζαν όποιον έβρισκαν με στρατιωτικά ρούχα).
Ενώ ο Πλάτων Χατζημιχάλης ήταν υπουργός της κυβέρνησης Τσολάκογλου και παρέθετε γεύματα και διοργάνωνε δεξιώσεις στους κατακτητές.Την ίδια ώρα, η υπεράνω πάσης υποψίας η Αγγελική, στον αποθηκευτικό χώρο του δωματίου του πρώτου ορόφου το οποίο χρησιμοποιούσε ως εργαστήρι, έκρυβε κάτω από τη μύτη των Γερμανών όπλα τα οποία χρησιμοποιούσαν αντιστασιακές οργανώσεις. Μάλιστα, σύμφωνα με τη μαρτυρία της κόρης της Έρσης, ο αδελφός της Χατζημιχάλη, μέλος αντιστασιακής οργάνωσης, συνελήφθη από τους Ναζί μέσα σε αυτό το σπίτι και συγκεκριμένα σε δωμάτιο του δευτέρου ορόφου, όπου κρυβόταν”. (3)


Το γραφείο της
Δείγματα της ζωγραφικής της
Κωστής Παλαμάς


Άγγελος Σικελιανός και Εύα Πάλμερ 
Η Αγγελική Χατζημιχάλη πέθανε το 1965 μετά από μακροχρόνια ασθένεια. Η Λ. Παπαγαλάνη-Καλαφάτη έγραψε (σε ένα αφιέρωμα στο περιοδικό «Αντί» τον Αύγουστο του 1993), «Οι τσελιγγάδες έβγαλαν τα κυπροκούδουνα από τα γιδοπρόβατα, κατά την πανάρχαια συνήθεια όταν πεθαίνει πρωτοτσέλιγγας, και ξαρμάτωσαν τα γκεσέμια τους, οι λαϊκοί βιοτέχνες σταμάτησαν τα τσιακ-τσιακ στα εργαστήριά τους και οι Σαρακατσάνες εσφράγισαν τα αργαλειά τους στη μνήμη της». (2)
Σήμερα ο δρόμος όπου έμενε έχει μετονομαστεί σε Χατζημιχάλη. 
Ο Χάρτης

Πηγές:
(1) https://www.archaiologia.gr/blog/photo/μουσείο-λαϊκής-τέχνης-και-παράδοσης/